2026 թ. ապրիլի 24-ին լրանում է Հայոց Ցեղասպանության 111-րդ տարելիցը, որը ևս մեկ անգամ հնարավորություն է տալիս հիշեցնելու ողջ աշխարհին Օսմանյան կայսրության ոճրագործության մասին: Աշխարհասփյուռ հայությունն ոգեկոչման միջոցառումներով հիշում և հարգանքի տուրք է մատուցում ավելի քան 1.5 միլիոն անմեղ զոհերի հիշատակին: Անտարբեր չեն մնում նաև Չալթրի թիվ 1 դպրոցի սաները. ամեն տարի Սուրբ Համբարձում եկեղեցու բակում իրենց ոսկեղենիկ հայերենով ցույց են տալիս, որ հայն անմահ է:
111 տարի անց էլ Թուրքիան շարունակում է ժխտել Մեծ Եղեռնի իրողությունը և կեղծել պատմությունը: 1965 թ. առաջին երկիրը, որը ճանաչեց Հայոց Ցեղասպանությունը, Ուրուգվայն էր: Ճանաչել են նաև մի քանի տասնյակ երկրներ՝ Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Իտալիա, Գերմանիա, Հոլանդիա, Բելգիա, Լեհաստան, Լիտվա, Շվեյցարիա, Հունաստան, Կիպրոս, Լիբանան, Կանադա, Արգենտինա, Վատիկան և ուրիշներ:
1915 թվականից սկսած ապրիլը մեր պատմության մեջ մտավ ողբերգությամբ, որը չունի վաղեմություն, չի հնանում ու մոռացության մատնվում: Գարնանային այդ ամիսն ապրելու ցանկություն էր տալիս և՛ բուսական, և՛ կենդանական աշխարհին… բայց գազանից էլ ուժեղը կար, որ ուզում էր ոչնչացնել մի հնագույն ժողովրդի, ով դարերի խորքից է գալիս, ով արդար քրտինքով հաց էր վաստակում, ով մշակույթ ու արվեստ էր ծաղկեցնում: Ոչնչացնողը չէր կարող անել այն, ինչ անում էր հայը, նա կարող էր թալանել, կողոպտել, գողանալ, սպանել, մորթել և տիրանալ ուրիշի ունեցվածքին: Այդ հեշտ ճանապարհն ընտրեց թուրքը և հասավ իր նպատակին:
Այս համարում ես կցանկանայի պատմել արևմտահայ երեք գրչընկերների մասին՝ Ռուբեն Սևակ, Սիամանթո և Դանիել Վարուժան: Նրանց դառը ճակատագիրը նման է միմյանց. նրանք ազգի ծանր ժամանակներին գերադասեցին Եվրոպայից տուն վերադառնալ և լինել տառապող ազգի կողքին: Ապացուցեցին իրենց գործերով ու քայլերով, որ հավատարիմ են մնալու և՛ հավատքին, և՛ ազգին, և՛ ընտանիքին…
Արևմտահայ բանաստեղծ Սիամանթոն սարսափի ու ցավի զգացողությամբ արտահայտել է հայ ժողովրդի ողբերգական վիճակը Թուրքիայում: Ականատես լինելով Ադանայի կոտորածներին՝ նա գրել է «Կարմիր լուրեր» բանաստեղծությունների շարքը: Նա պատկերավոր վերարտադրել է ցեղասպանության իրադարձությունները: Սիամանթոյի մայրը՝ Նազենին, օժտված էր գեղեցիկ ձայնով: Միշտ երգում էր տխուր երգեր: 37-ամյա որդու մահվան լուրը լսելով՝ նա չի հավատում և ամեն վայրկյան սպասում նրա վերադարձին: Մահամերձ վիճակում էլ լսում է ինչ-որ մի շխկոց ու ասում.
— Ո՞վ է կողքի սենյակում, որդիս, Սիամանթոսը չէ՞…
Ծեր կնոջ ցամաքած շուրթերի վերջին բառը եղավ «ՍԻԱՄԱՆԹՈ՛Ս»…
Դանիել Վարուժանը նույնպես արևմտահայ բանաստեղծ է: Իսկական ազգանունը՝ Չպուգքյարյան: Վարուժանը նրա գրական կեղծանունն է, որը նշանակում է արու արծիվ կամ բազե: Նա միշտ հրաժարվում էր լացուկոց գրելուց, այլ միշտ քարոզում էր պայքար ու ուժ… Սովորելով Վենետիկի Մխիթարյանների վարժարանում, ապա Բելգիայի Գենտի համալսարանում՝ գրել է «Ցեղին սիրտը» ժողովածուն, որտեղ պատկերել է հայ ժողովրդի պատմական անցյալը, վերածննդի հույսը և մարտական ոգին: Ուսումն ստանալուց հետո վերադարձել է պատմական հայրենիք, աշխատել որպես հայերենի և ֆրանսերենի ուսուցիչ: Հարուստ մի առևտրական հրավիրում է նրան իր տուն՝ իր զավակների հետ պարապելու: Նրա մեծ աղջիկը՝ Արաքսիան, սիրահարվում է Վարուժանին: Ամուսնանում են, ունենում երեք զավակներ՝ Վերոնիկային, Արմենին և Հայկակին: Դանիել Վարուժանի երրորդ զավակը՝ Հայկակը, ծնվում է հենց իր մահվան օրը: 31-ամյա Վարուժանին թուրքերը, քարերով հարվածելով գլխին, մարմնի մասերը կտրտելով սպանում են: Մահն ու կյանքը միատեղվեցին՝ վիշտն ու ուրախությունը խառնելով իրար: Հայկակը լույս աշխարհ եկավ սև օրերին՝ ցույց տալու, որ լուսաբացը հայոց գլխին խավարից հետո անպայման բացվելու է:
Արևմտահայ երրորդ բանաստեղծն էլ Ռուբեն Սևակն է: Նրա «Կարմիր գիրքը» ժողովածուն ամբողջությամբ Կիլիկիայի ջարդերի մասին է: Շվեյցարիայում ավարտում է Լոզանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը: Ուսման տարիներին ծանոթանում է գերմանուհի Յաննի Ապելի հետ, որի հայրը գերմանական բանակի սպա էր: Նրանք ունենում են երկու զավակ՝ Լևոնին և Շամիրամին:
Գերմանուհի կինը մեծ սիրով սովորում է հայերեն: Ռուբեն Սևակը, լսելով թուրքերի կատարած դաժանությունների մասին, ընտանիքով տեղափոխվում է Պոլիս: Նա թուրքական բանակում աշխատում է զինվորական բժիշկ, որտեղ և մեծ համբավ է ձեռք բերում: Մի հարուստ թուրքի միակ 20-ամյա աղջիկը հիվանդանում է, թուրք բժիշկները չեն կարողանում բուժել: Խորհուրդ են տալիս դիմել Ռուբեն Սևակին, որը կարճ ժամանակում մահամերձ աղջկան ոտքի է հանում: Թուրք աղջիկը սիրահարվում է 30-ամյա բժշկին, առաջարկություն անում հոր հետ միասին, որ եթե նա ընդունի իսլամ, ապա կամուսնանա իր հետ: Բժիշկը մերժելով ասում է, որ ինքն ամուսնացած է և ունի երկու զավակ: Թուրքը պատասխանում է, որ դա իրենց մոտ խնդիր չէ, որ անգամ կարող է կնոջն ու երեխաներին էլ բերել իր մոտ, հարեմները մեր մոտ ընդունված է: Մեծ հարստություն է խոստանում, ժամերով համոզում է հայ բժշկին, բայց ապարդյուն: Հետո զգուշացնում է ու ասում, որ թուրքերը ծրագիր են մշակել, պիտի սպանեն բոլոր հայերին, բայց դու կփրկվես, և ընտանիքդ նույնպես: Ռուբեն Սևակը կտրուկ պատասխան է տալիս.
— Հավատափոխությունն ազգադավություն է:
1915 թ. օգոստոսի 26-ին Ռուբեն Սևակին, Դանիել Վարուժանին և Սիամանթոյին աքսորում են Այաշ: Առաջինը վայրագորեն սպանում են Սիամանթոյին, հետո՝ Դանիել Վարուժանին: Երբ հերթը հասնում է Ռուբեն Սևակին, հարուստ թուրքը, որի աղջկան մահից փրկել էր բժիշկը, այնտեղ է լինում: Նա վերջին անգամ էլ է առաջարկում ամուսնանալ իր աղջկա հետ, թե չէ՝ քո ընկերների օրին կընկնես: Մեծ բժիշկն ու բանաստեղծը պատասխանել է.
— Գերադասում եմ իմ մահը, բայց հավատարիմ մնալով իմ հավատքին, ազգությանն ու ընտանիքիս…
Երեք ընկերների երկրային կյանքի վերջին օրը եղավ օգոստոսի 26-ը: Ռուբեն Սևակի կինը դեսպանի երեսին է շպրտում անձնագիրն ասելով, որ սրանից հետո իր զավակների հետ ոչ մի բառ գերմաներեն չի խոսելու, այլ միայն ու միայն հայերեն:
Եղեռնազոհ գրողների զավակները սփռվեցին աշխարհով մեկ՝ հայի ջահը վառ պահելով և աշխարհին պարգևելով համաշխարհային մշակույթի մեծ արժեքներ:
Չալթրի №1 դպրոցի հայոց լեզվի
և գրականության ուսուցչուհի՝
Հռիփսիմե Անդրանիկի Վարդևանյան
111-Я ГОДОВЩИНА ГЕНОЦИДА АРМЯН
24 апреля 2026 года исполняется 111-я годовщина Геноцида армян — ещё один повод напомнить миру о преступлении Османской империи. Армяне всего мира чтят память более 1,5 миллиона невинных жертв. Не остаются равнодушными и ученики Чалтырской школы № 1: каждый год во дворе церкви Сурб Амбарцум на своём родном звучном армянском языке они доказывают — армянин бессмертен.
Спустя 111 лет Турция продолжает отрицать факт Великой резни и фальсифицировать историю. В 1965 году первой Геноцид армян признала Уругвайская Республика. Позже к ней присоединились десятки стран: Россия, Франция, Италия, Германия, Голландия, Бельгия, Польша, Литва, Швейцария, Греция, Кипр, Ливан, Канада, Аргентина, Ватикан и другие.
С 1915 года апрель вошёл в нашу историю трагедией, у которой нет срока давности. Весна пробуждала к жизни растительный и животный мир… но нашёлся тот, кто был сильнее зверя — он хотел уничтожить древний народ, живший честным трудом, созидавший культуру и искусство. Уничтожитель не умел создавать — он мог лишь грабить, воровать, убивать и присваивать чужое. Этот лёгкий путь избрал турок и достиг своей цели.
В этой статье я хочу рассказать о трёх западно-армянских друзьях-литераторах: Рубене Севаке, Сиаманто и Даниэле Варужане. Их судьбы схожи: в тяжёлое для нации время они предпочли вернуться из Европы и быть рядом со страдающим народом, доказав верность вере, нации и семье.
Поэт Сиаманто с болью и ужасом передал трагедию армян в Турции. Став свидетелем резни в Адане, он написал цикл «Красные вести». Его мать, Назени, обладала красивым голосом и всегда пела грустные песни. Услышав о гибели 37-летнего сына, она не поверила и до последнего вздоха ждала его возвращения. Умирая, она услышала шорох и спросила: «Кто в соседней комнате? Не Сиаманто ли, сынок?» Её последним словом стало: «СИАМАНТОС!»
Даниэл Варужан избегал плача в стихах, он проповедовал борьбу и силу. Учился в Венеции у мхитаристов, затем в Гентском университете Бельгии. В сборнике «Сердце нации» изобразил прошлое народа, надежду на возрождение и боевой дух. Вернувшись на родину, работал учителем. Влюбился в Араксию, дочь богатого купца, женился, имел троих детей. Третий сын, Айкак, родился в день гибели отца. 31-летнего Варужана турки забили камнями и искромсали тело. Смерть и жизнь переплелись, но рождение Айкака в чёрные дни стало знаком: рассвет для армян обязательно наступит.
Рубен Севак — автор сборника «Красная книга» о киликийской резне. Окончил медицинский факультет Лозаннского университета. Женился на немке Янни Апель, дочери офицера, у них родились Левон и Шамирам. Жена с любовью выучила армянский. Узнав о зверствах турок, Севак с семьёй переехал в Константинополь, служил военным врачом. Он спас от смерти единственную 20-летнюю дочь богатого турка. Девушка влюбилась в 30-летнего врача, и отец предложил Севаку принять ислам и жениться на ней, обещая богатство и спасение от готовящейся резни. Севак ответил: «Вероотступничество — это предательство нации».
26 августа 1915 года всех троих выслали в Аяш. Первым убили Сиаманто, затем Варужана. Когда очередь дошла до Севака, тот самый богатый турок в последний раз предложил ему спастись. Поэт ответил: «Предпочитаю смерть, но останусь верен вере, нации и семье».
Жена Рубена Севака швырнула паспорт в лицо послу, сказав, что отныне ни слова по-немецки с детьми — только по-армянски.
Дети погибших писателей рассеялись по свету, сохраняя армянский факел и даря миру великие ценности культуры.
Учитель армянского языка и литературы
школы №1 села Чалтырь
Рипсиме Андраниковна Вартеванян
Перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян
