Այս հոդվածը նվիրված է շրջանի Չալթր գյուղի պատմա-ազգագրական թանգարանի հիմնադիր և առաջին տնօրեն՝ Գևորգ Ռուբենի Լյուլեջյանի ծննդյան 100-ամյակին, որը ծնվել է 1926 թվականի հուլիսի 30-ին Չալթր գյուղում: 1941 թվականին ավարտել է յոթամյա դպրոցը: 1943-ին զորակոչվել է բանակ, կռվել է Կարելական ռազմաճակատում, ազատել է Լեհաստանը: Պատերազմը վերջացրել է Գերմանիայում: Սովետական կարմիր բանակից զորացրվել է 1950 թվականին:
Պարգևատրվել է «Խիզախության համար» մեդալով և Հայրենական մեծ պատերազմի II աստիճանի շքանշանով, ավելի ուշ՝ հոբելյանական մեդալներով: Տուն վերադառնալուց հետո երկար տարիներ եղել է Մյասնիկյանի շրջանային «Զարյա կոմունիզմա» (այժմ՝ «Զարյա») թերթի ակտիվ թղթակից:
1988 թվականին «Անի» մշակութա-լուսավորչական համայնքի համախոհ գավառագետների հետ միասին Գևորգ Ռուբենի Լյուլեջյանը սկսել է դոնահայերի պատմա-ազգագրական թանգարանի համար ցուցանմուշներ հավաքել ու ցուցակագրել:
1992 թվականի ապրիլի 24-ին, Օսմանյան կայսրության կողմից զոհված հայերի եղեռնի հիշատակման օրը, պաշտոնապես և հանդիսավորությամբ տեղի ունեցավ Չալթրի պատմա-ազգագրական թանգարանի բացումը: Բացմանը ներկա գտնվող հյուրերը ծանոթացան Ղրիմից Դոն տեղափոխված հայերի գաղթի պատմության հետ: Դա մի մեծ և գեղեցիկ իրադարձություն էր Մյասնիկյանի անվան շրջանի համար՝ նրա մշակութային կյանքում և ժամանակակից պատմության մեջ: Այդ օրից հետո թանգարանի հավաքածուներն ավելացան թանգարանային հազվագյուտ ցուցանմուշներով: Թանգարանի հիմնադիր և առաջին տնօրեն՝ Գևորգ Ռուբենի Լյուլեջյանի առաջարկությամբ 1993 թվից այստեղ իր պարապմունքներն սկսեց անցկացնել Ռ. Պատկանյանի անվան գրական ստուդիան, որի ակտիվ անդամներից մեկն էր հենց ինքը՝ Գևորգ Ռուբենիչը: Նա զբաղվում էր գրական ստեղծագործությամբ: Նրա Նոր Նախիջևանի հարուստ բարբառով գրված երգիծական պատմվածքներն ու նյութերը հիացմունք էին պատճառում ստուդիայի անդամներին և տպագրվում էին շրջանային թերթում: Գործարար և եռանդուն մարդ էր Գևորգ Ռուբենիչը: Թոշակի անցնելուց հետո էլ ելույթ էր ունենում «Ծաղկեփունջ» բանահյուսական խմբում և շարունակում էր աշխատակցել շրջանային «Զարյա» թերթին: Հետագայում նրան փոխարինեց լրագրողի դիպլոմով Ռոստովի պետհամալսարանի շրջանավարտ, թանգարանի աշխատակից՝ Անահիտ Սուրենի Դաղլդյանը:
2001 թվականին թանգարանին տրվեց մշակույթի ինքնուրույն հիմնարկության կարգավիճակ և շրջանային Մշակույթի տան մեջ մշակույթի նոր օջախին հատկացվեց ընդարձակ, հարմարավետ երկու դահլիճ, որոնց էքսպոզիցիան պատմում է Անիից, ապա Ղրիմից գաղթած հայության և արդեն 247 տարի Դոնում ապրող հայերի կյանքի մասին: Թանգարանի խանդավառ անձերի շնորհիվ հաջողվեց հավաքել Ղրիմից բերած հին կենցաղային իրերի մեծ կոլեկցիա:
Գևորգ Ռուբենի Լյուլեջյանի պայծառ հիշատակը միշտ վառ կմնա Մյասնիկյանի անվան շրջանում և ամենուր, որտեղ ճանաչել են նրան և բարձր են գնահատել նրա անձնվեր գործը:
Խորին երախտագիտությամբ՝
Շողիկ Սիմավոնյան
Հուլիս, 2026 թ.
Основатель Историко-этнографического музея Чалтыря
Эта статья посвящена 100-летию со дня рождения основателя и первого директора историко-этнографического музея села Чалтырь Геворга Рубеновича Люледжяна, который родился 30 июля 1926 года в селе Чалтырь. В 1941 году окончил семилетнюю школу. В 1943 году был призван в армию, воевал на Карельском фронте, освобождал Польшу. Войну закончил в Германии. Демобилизован из Советской Красной армии в 1950 году.
Награждён медалью «За отвагу», орденом Отечественной войны II степени, позднее — юбилейными медалями. После возвращения домой долгие годы был активным корреспондентом Мясниковской районной газеты «Заря коммунизма» (ныне — «Заря»).
В 1988 году вместе с единомышленниками культурно-просветительского общества «Ани» Геворг Рубенович Люледжян начал собирать и описывать экспонаты для историко-этнографического музея донских армян.
24 апреля 1992 года, в день памяти жертв геноцида армян в Османской империи, состоялось официальное и торжественное открытие Чалтырского историко-этнографического музея. Присутствовавшие на открытии гости познакомились с историей переселения армян из Крыма на Дон. Это было большое и значимое событие для Мясниковского района — в его культурной жизни и современной истории. После этого дня коллекции музея пополнились редкими музейными экспонатами. По предложению основателя и первого директора музея Геворга Рубеновича Люледжяна с 1993 года здесь начала проводить свои занятия литературная студия имени Р. Патканяна, одним из активных членов которой был сам Геворг Рубенович. Он занимался литературным творчеством. Его сатирические рассказы и материалы, написанные на богатом нор-нахичеванском диалекте, вызывали восхищение членов студии и печатались в районной газете.
Геворг Рубенович был деловым и энергичным человеком. Даже выйдя на пенсию, он выступал в фольклорном коллективе «Цахкепундж» и продолжал сотрудничать с районной газетой «Заря». Впоследствии его сменила выпускница Ростовского государственного университета с дипломом журналиста, сотрудник музея Анаит Суреновна Даглдян.
В 2001 году музею был присвоен статус самостоятельного учреждения культуры, и в районном Доме культуры новому очагу культуры были выделены два просторных, удобных зала, экспозиция которых рассказывает о жизни армян, переселившихся из Ани, затем из Крыма и уже 247 лет живущих на Дону. Благодаря увлечённым людям музея удалось собрать большую коллекцию старинных предметов быта, привезённых из Крыма.
Светлая память о Геворге Рубеновиче Люледжяне навсегда сохранится в Мясниковском районе и повсюду, где его знали и высоко ценили его самоотверженную работу.
С глубокой благодарностью,
Шогик Симавонян. Июль, 2026 г.
Перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян
Фото — https://ru.hayazg.info/images/d/df/Люледжиян_Георгий_Рубенович.jpg
