301 թվականին Հայաստանն աշխարհում առաջինն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն, սակայն պաշտամունքը կատարվում էր ժողովրդին անհասկանալի հունարենով և ասորերենով։ Սեփական գիր չկար, և գավառներում դեռևս գաղտնի գոյատևում էին հեթանոսական աղանդները։ Այս բեկումնային պահին ծնվեց մի մարդ, ով փոխեց ազգի ճակատագիրը՝ Մեսրոպ Մաշտոցը։
Մեսրոպը ծնվել է 361 թվականին Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում։ Նախնական հունական կրթություն ստանալով՝ նա կատարելապես տիրապետում էր նաև ասորերենին և պարսկերենին։ Մոտ 385 թվականից նա ծառայել է Վաղարշապատի արքունիքում որպես գրագիր և քարտուղար, որտեղ առաջին անգամ խորապես ուսումնասիրել է Սուրբ Գիրքը։ 392–393 թվականներին ընդունել է քրիստոնեություն, ապա թողել արքունիքը, ձեռնադրվել կուսակրոն և դարձել շրջիկ քարոզիչ։ Գողթան գավառում նա ժողովրդին բանավոր էր թարգմանում Աստվածաշունչը, սակայն մեծ դժվարությունների էր հանդիպում. եթե ինքը կամ որևէ թարգմանիչ ներկա չէր լինում, ժողովուրդը ոչինչ չէր հասկանում կարդացվող տեքստից։
Հասկանալով, որ քրիստոնեությունը չի արմատավորվի առանց մայրենի լեզվով Սուրբ Գրքի, Մեսրոպը համոզվեց՝ անհրաժեշտ է ազգային այբուբեն։ Հայաստանի բաժանումից ու հունական դպրոցների փակումից հետո երկիրն ապրում էր քաղաքական ու մշակութային խոր ճգնաժամ։ Մեսրոպը հայոց պետականության փրկությունը տեսնում էր քրիստոնեական հավատի ամրապնդման և գրի ստեղծման մեջ՝ որպես ինքնության պահպանման գործիք։
Այս գործում առանցքային դեր խաղաց կաթողիկոս Սահակ Պարթևը՝ Գրիգոր Լուսավորչի թոռը, ով դարձավ հայ գրի երկրորդ արարիչը. առանց նրա աջակցության հասարակ վանականը չէր կարող իրականացնել այս վիթխարի ծրագիրը։ Մեսրոպի նախաձեռնությամբ Վաղարշապատում գումարվեց եկեղեցական ժողով, որը փաստացի դարձավ այբուբենի ստեղծման ու թարգմանական գործի մեկնարկը։ Ժողովին մասնակցում էին հոգևոր և աշխարհիկ գործիչներ, և բոլորն էլ գիտակցում էին այդ քայլի համազգային, այլ ոչ միայն կրոնական նշանակությունը։ Վռամշապուհ արքան, Միջագետքից վերադառնալով, հայտնեց հնագույն հայկական գրերի գոյության մասին, ինչը զորացրեց ընդհանուր վճռականությունը։
Մեսրոպը մեկնեց Եդեսիա՝ ժամանակի խոշորագույն կրթական կենտրոններից մեկը։ Այնտեղ նա ուսումնասիրեց տարբեր այբուբենների կառուցվածքը, տառերի ձևերն ու գրի սկզբունքները, ապա աշակերտներին ուղարկեց Սամոսատ և Եդեսիա՝ հունարեն ու ասորերեն լեզվի մեջ կատարելագործվելու։ Չնայած գիտնականների ու եպիսկոպոսների աջակցությանը, պատրաստի այբուբեն ոչ ոք չառաջարկեց, և 405 թվականին Աստծո հայտնությամբ Մեսրոպի ճիգերը պսակվեցին հաղթանակով. ստեղծվեց եզակի մի այբուբեն 36 տառով, որը ճշգրտորեն արտացոլում էր հայերենի 36 հնչյունը։ Նոր գրերով գրված առաջին նախադասությունը Առակաց գրքի խոսքերն էին. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ…»:
Վռամշապուհ արքան հրամայեց ամենուրեք ուսուցանել գրագիտություն նոր այբուբենով. սկսվեց հայ գրի «ոսկեդարը»։ Կաթողիկոս Սահակ Պարթևի հետ միասին Մեսրոպը երկրով մեկ բացեց դպրոցներ, մշակեց հայերենի դասավանդման մեթոդիկա, ընդ որում ուսուցումը ներառում էր ոչ միայն գրագիտություն և եկեղեցական երգեցողություն, այլև ֆիզիկական պատրաստություն։ Մայրաքաղաքում հիմնադրվեց քրիստոնյա Հայաստանի առաջին բարձրագույն դպրոցը՝ Վաղարշապատի դպրոցը, ուր պատրաստում էին թարգմանիչներ և քարոզիչներ։
Կաթողիկոս Սահակ Պարթևը գլխավորեց թարգմանչական վիթխարի աշխատանքը՝ նախ և առաջ Աստվածաշունչը թարգմանելով ասորերենից և հունարենից։ Լավագույն աշակերտներն ուղարկվեցին Եդեսիա, Ալեքսանդրիա, Աթենք, Կոստանդնուպոլիս՝ կատարելագործվելու և եկեղեցու հայրերի երկերը թարգմանելու համար։ Զուգահեռաբար ծնվում էր ինքնուրույն գրականություն՝ աստվածաբանական, պատմական, ջատագովական։ Գրի շնորհիվ Հայաստանը, գտնվելով պարսկական ազդեցության տակ և զրկված լինելով հունարեն գրքերից, կարողացավ պահպանել հոգևոր ու մշակութային անկախությունը։
Կյանքի վերջին տարիներին Մեսրոպը միայնակ էր։ Քառասունհինգ տարի նա նվիրեց քրիստոնեության քարոզմանը, երեսունհինգ տարի՝ հայ գրի տարածմանը։ Սուրբ Մեսրոպը վախճանվեց 440 թվականի փետրվարի 17-ին Վաղարշապատում և մեծ պատվով ամփոփվեց Օշական գյուղում, ուր հետագայում կառուցվեց եկեղեցի։ Սահակ Պարթևը կյանքից հեռացել էր մեկ տարի առաջ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին երկուսին էլ դասեց սրբերի շարքը, և նրանց հիշատակը տոնվում է տարին երկու անգամ՝ Հոգեգալուստից հետո չորրորդ շաբթվա հինգշաբթի օրը, և Սուրբ Խաչի վերացման հինգերորդ կիրակիին հաջորդող շաբաթ օրը։ Սրբոց թարգմանչաց գործը հավիտյան մնաց որպես հայ ժողովրդի հավատի ու ինքնության անսասան պատվար։
Զարյա թերթի հայերեն էջի խմբագիր՝
Մեռոն սարկավագ Հայպարյան
День памяти святых переводчиков Саака Партева и Месропа Маштоца — 25 июня
В 301 году Армения первой в мире приняла христианство как государственную религию, однако богослужения совершались на непонятных народу греческом и сирийском языках. Собственной письменности не существовало, и языческие обряды, включая языческие секты, продолжали жить в провинциях. В этот переломный момент родился человек, изменивший судьбу нации, — Месроп Маштоц.
Месроп родился в 361 году в селе Хацекац области Тарон. Получив начальное греческое образование, он в совершенстве овладел также сирийским и персидским языками. Около 385 года он служил в царской канцелярии в столице Вагаршапате (Эчмиадзине) писцом и секретарём, где впервые глубоко изучил Священное Писание. В 392–393 годах Месроп принял христианство, а спустя несколько лет оставил придворную службу, принял монашество и стал странствующим проповедником. Вместе с группой единомышленников он отправился в область Гохтн и начал устно переводить людям Библию. Однако проповедь наталкивалась на огромные трудности: если чтеца или переводчика не было рядом, народ ничего не понимал из слышанного текста.
Понимая, что христианство не укоренится без живого доступа к Писанию на родном языке, Месроп пришёл к убеждению: необходим национальный алфавит. После раздела Армении и закрытия греческих школ страна погрузилась в глубокий культурный и политический кризис. Месроп видел спасение армянской государственности в укреплении веры и создании письменности как инструмента сохранения идентичности.
Ключевую роль в этом деле сыграл католикос Саак Партев, внук Григория Просветителя. Он стал вторым создателем армянской письменности: без его поддержки скромный монах не смог бы осуществить столь грандиозный замысел. По инициативе Месропа был созван церковный синод в Вагаршапате, который фактически стал отправной точкой для создания алфавита и перевода богослужебных книг. В нём участвовали как духовные, так и светские лица; все осознавали не только религиозное, но и общенациональное политическое значение письменности. Царь Врамшапух, вернувшись из Месопотамии, сообщил о существовании там неких древних армянских письменных знаков, что укрепило решимость действовать.
Месроп отправился в один из крупнейших научных центров того времени — Эдессию. Там он исследовал библиотеки, изучал структуру разных алфавитов, принципы начертания букв. Учеников он разделил: одни остались осваивать сирийское письмо, другие поехали в Самосату изучать греческое. Несмотря на помощь учёных и епископов, готового решения ему никто не дал, и в 405 году божественным явлением и гениальными усилиями Месропа был создан уникальный алфавит из 36 букв, идеально отражавший все 36 звуков армянского языка. Первым предложением, записанным новыми письменами, стали слова из Книги Притчей: «Познать мудрость и наставление, понять изречения разума…»
Царь Врамшапух повелел повсеместно обучать грамоте по новому алфавиту. Начался «золотой век» армянской письменности. Совместно с католикосом Сааком Месроп открыл школы по всей стране, разработал методику преподавания, причём обучение включало не только грамоту и церковное пение, но и физическую подготовку. При столице был основан первый вуз христианской Армении — Вагаршапатская школа, где готовили переводчиков и проповедников.
Католикос Саак Партев возглавил грандиозный переводческий труд, начав с Библии, которую переводили с сирийского и греческого языков. Лучших учеников посылали в Эдессию, Александрию, Афины и Константинополь для совершенствования в языках и перевода святоотеческих трудов. Параллельно зарождалась оригинальная армянская литература: богословская, историческая, апологетическая. Благодаря письменности Армения, находившаяся под сильным персидским влиянием и запретом на греческие книги, смогла сохранить духовную и культурную независимость.
Последние годы жизни Месропа были омрачены гонениями персидских властей. Сорок пять лет он посвятил проповеди Евангелия, тридцать пять — распространению армянской грамоты. Скончался святой Месроп 17 февраля 440 года в Вагаршапате и был с честью погребён в селе Ошакан, где впоследствии возвели храм. Саак Партев ушёл из жизни годом ранее. Армянская Апостольская Церковь причислила обоих к лику святых, а их память празднуется дважды в году: в четвертый четверг после Пятидесятницы и в субботу после пятого воскресенья Воздвижения Креста. Дело святых переводчиков навсегда осталось оплотом веры и самобытности армянского народа.
Редактор армянской страницы газеты «Заря»
диакон Мерон Гайбарян
