«Քանի ապրում է մարդկությունը, կապրի լեզուն ուսումնասիրող գիտությունը, քանի ապրում է լեզվաբանությունը, կապրի հայրենագիտությունը, քանի ապրում է հայրենագիտությունը, կապրի Հրաչյա Աճառյանը»։
Գևորգ Ջահուկյան
2026 թ. մարտի 8-ին լրացավ համաշխարհային ճանաչում ունեցող, հայ ժողովրդի պանծալի զավակ, հայագետ, լեզվաբան, պրոֆեսոր Հրաչյա Հակոբի Աճառյանի 150-ամյակը։ Ապրելով 77 տարի՝ նա ապրեց զարմանալով և զարմացրեց շատերին. մանկան պես պարզ ու անխարդախ, իմաստունի պես լրջամիտ ու պարտաճանաչ՝ ապրելով իր ժողովրդի հետ հավերժ։ Գերազանց տիրապետել է 20 լեզուների, խոսել է 50 լեզուներով, 250 աշխատությունների հեղինակ է։ Բացառիկ գիտնականը և՛ լեզվաբան էր, և՛ պատմաբան, և՛ գրականագետ, և՛ աշխարհագետ։ Առասպելական աշխատասիրությամբ օժտված լեզվաբանի երկերից են՝ «Հայոց լեզվի պատմություն» երկու հատորով, «Հայոց անձնանունների բառարան» հինգ հատորով, «Հայերեն արմատական բառարան» յոթ հատորով, «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի՝ համեմատությամբ 562 լեզուների» տասը հատորով ․․․ Նա փոքրուց երազել է այնքան գիրք գրել, որ դրանք իրար վրա դարսելիս իր հասակից բարձր լինեն։ Մեծ լեզվաբանի 70-ամյակին աջ կողմում շարել են տպագրված գրքերը, որոնք հասել էին իր հասակին հավասար, իսկ ձախում ձեռագիր աշխատություններն էին, որ մինչև առաստաղ էին ձգվում։ Սա նրա ամենաթանկ նվերն էր հոբելյանի առթիվ։
Փոքրիկ Հրաչյան ծնվել է Պոլսում՝ կոշկակարի ընտանիքում։ Նա մեկ տարեկանում կորցնում է ձախ աչքի տեսողությունը։ Բարձրագույն կրթություն է ստացել Սորբոնի համալսարանում, այնուհետև սովորել Փարիզում։ Նա երախտագիտությամբ և նվիրվածությամբ է արտասանում իր հայագետ ուսուցիչների՝ Անտուան Մեյեի և Հայնրիխ Հյուբշմանի անունները։ Դա աշակերտի ակնածանքն էր, որ տարիներ հետո էլ չմեղմացավ, այլ մնաց նրանց առջև հավերժ աշակերտ։
Աճառյանն ու Կոմիտասը միասին դասավանդել են Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ Այնուհետև Աճառյանը գործուղվել է Նոր Նախիջևանի հոգևոր ճեմարանը։ Նրա հոգևոր աղբյուրներն էին գրքերն ու ուսանողները։ Նա աճեցրել է մտավորականների սքանչելի սերունդ։ Դրանց շարքերում է լեզվաբան Գևորգ Սիմոնի Ջալաշյանը։ Մարտիրոս Սարյանը Նոր Նախիջևանցիներին հորդորում է փրկել իրենց գաղթօջախներում մշակութային արժեք ունեցող ժառանգությունը։ Գ. Ջալաշյանն էլ որոշում է մայրենի բարբառի բառարան կազմել՝ իր նպաստը բերելով ազգօգուտ գործին։ Քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ՝ մահից հետո լույս է տեսնում «Նոր Նախիջևանի բարբառի բացատրական բառարանը»։ Հրաչյա Աճառյանը նաև Շուշիում է աշխատել, բայց Շամախու գավառում տեղի ունեցած կոտորածից հազիվ փախչում է Թավրիզ։ Թավրիզում բավականին ճանաչված լեզվաբանին 1923 թ. Ալեքսանդր Մյասնիկյանը հատուկ հրավերով հրավիրում է Երևան պետական համալսարանում դասախոսելու։ Այդ տարիներին Հայաստանի վիճակը ծանր էր, և մեծ պրոֆեսորն իր «Արմատական բառարան»-ի հոնորարը տալիս է հայրենիքի բարելավման, տնտեսական և մշակութային վերելքի գործին։
20-րդ դարի 20-ականներին Երևան քաղաքը չուներ իր քարտեզը, և Աճառյանը ոտնաչափերով ճշտել ու կազմել է մայրաքաղաքի քարտեզը։ Մեծ գիտնականին երբեք փառքը չի հետաքրքրել։
1937 թ. խորհրդային իշխանությունը մեծ սպանդ կազմակերպեց հայ մտավորականների հանդեպ. անմաս չմնաց նաև Հրաչյա Աճառյանը։ Կնոջը՝ տիկին Սոֆիկին, վտարում են քաղաքից դուրս, բնակարանն էլ կնքում։ Հերթական տեսակցության ժամանակ Աճառյանը խնդրում է կնոջը փրկել իր անտիպ ձեռագրերից «Հայոց անձնանունների բառարանը»։ Տիկին Սոֆիկն, իր կյանքը մեծ վտանգի ենթարկելով, խոշոր մարմինը մի կերպ լուսամուտի օդանցքից ներս է սողոսկում։ Իր սեփական տնից ոչ մի թանկարժեք իր չի վերցնում, միայն ձեռագիր մատյանն առնելով՝ ավելի մեծ դժվարությամբ դուրս է հանում։ Այդ ձեռագրերը կապում է փորին, մեկ շաբաթ այդպես ման գալիս՝ փնտրելով ապահով տեղ։ Կինը հիշում է, որ մի հեռավոր ազգական ունի Բութանիա կոչվող թաղամասում։ Գնում է բարեկամի տուն, աղաչում-պաղատում, որ գրքերը մի ապահով տեղ պահեն։ Նրանք միասին մոմլաթով փաթաթում են ձեռագիրը և դնում երկաթե արկղի մեջ։ Գիշերով թաղում են ընկուզենու տակ ու ծառը երեք տարի չեն ջրում։
Հրաչյա Աճառյանին բանտում ծեծով ու ջարդով ստիպում են համաձայնվել արտասահմանյան լրտեսի պիտակին, քանի որ շատ լեզուներ գիտեր և ուրիշ համապատասխան բան չեն գտնում։ Երբ ասում են Անգլիայի, Գերմանիայի լրտես, Աճառյանը ստիպված ստորագրում է, բայց երբ հերթը հասնում է Թուրքիայի լրտեսին, նա չի ստորագրում։
Ստալինյան մսաղացը չէր խնայում հայ մտավորականներից ոչ ոքի. շատ անմեղներ զոհ գնացին ու գնդակահարվեցին։ Բազում միջնորդների ջանքերով, երկու տարի երեք ամիս անց, Աճառյանին ազատում են բանտից։ Տուն մտնելուն պես մեծ լեզվաբանին հետաքրքրում են իր գրքերը։ Տիկին Սոֆիկն Ավետիք Իսահակյանի հետ միասին գնում են Բութանիա, գրքերը հանում ծառի տակից, բերում ու ուրախացնում են ծեր գիտնականին։
— Օրհնվի այդ ծառը, — լացակումած ասել է Հրաչյա Աճառյանը։
Այդ դառը ժամանակաշրջանում եղել են մեծ հերոսներ, ովքեր կյանքի գնով փրկել են հզոր կոթողներ։ Հիմա դրանք մեր ձեռքի տակ են, իսկ մենք չենք էլ պատկերացնում, թե ինչ ճանապարհ են անցել, մինչև հասել են մեզ։ Գնահատենք մեր ունեցվածքը։
Ֆրանսացի լեզվաբան Անտուան Մեյեն Աճառյանի մասին ասել է. «Ոչ մի լեզվի համար չկա այսքան ճոխ, այսքան կատարյալ ստուգաբանական բառարան»։
Չալթրի № 1 դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի՝
Հռիփսիմե Անդրանիկի Վարդևանյան
ТИТАНИЧЕСКИЙ ТРУД ОДНИМ ГЛАЗОМ
«Пока живет человечество, будет жить наука, изучающая язык, пока живет Лингвистика, будет жить отечественная наука, пока живет отечественная наука, будет жить Грачья Ачарян».
Геворг Джаукян
8 марта 2026 года исполнилось 150 лет со дня рождения всемирно известного армянского лингвиста, арменоведа и профессора Грачьи Акоповича Ачаряна. Прожив 77 лет, он поражал современников своей детской простотой, серьёзностью мудреца и феноменальной работоспособностью. Ачарян в совершенстве владел 20 языками и мог изъясняться на 50, оставив после себя 250 научных трудов. Среди его монументальных работ — «История армянского языка» в двух томах, пятитомный «Словарь армянских личных имён», семитомный «Корневой словарь армянского языка» и десятитомная «Полная грамматика армянского языка в сравнении с 562 языками».
С детства мечтая написать столько книг, чтобы их стопка была выше его самого, на своё 70-летие учёный увидел справа изданные труды высотой с него, а слева — рукописи, достававшие до потолка. Это стало самым дорогим подарком в его жизни.
Родившись в семье сапожника в Константинополе, в годовалом возрасте он потерял зрение на левый глаз. Высшее образование получил в Сорбонне, с благоговением вспоминая своих учителей — Антуана Мейе и Генриха Хюбшманна.
Ачарян и Комитас вместе преподавали в Геворгянской духовной семинарии Эчмиадзина. Затем Ачарян был направлен в духовную семинарию Нор-Нахичевана (Нахичевани-на-Дону). Его духовными источниками были книги и ученики. Он воспитал замечательное поколение интеллектуалов. В их числе — лингвист Геворг Симонович Джалашян. Мартирос Сарьян призывал нор-нахичеванцев спасти культурное наследие своих общин. Г. Джалашян решил составить словарь родного диалекта, внеся свой вклад в национальное дело. Благодаря кропотливому труду, уже после его смерти был издан «Толковый словарь диалекта Нор-Нахичевана».
Ачарян также работал в Шуши, чудом спасся от резни в Шамахе, бежав в Тавриз. В 1923 году по приглашению Александра Мясникяна переехал в Ереван, где читал лекции в университете. Гонорар за свой «Корневой словарь» он пожертвовал на восстановление родины.
В 1937 году Ачарян не избежал репрессий. Его жену Софик выслали, квартиру опечатали. Во время свидания учёный умолял жену спасти рукопись «Словаря армянских личных имён». Рискуя жизнью, Софик через узкое окно пробралась в дом, забрала только рукописи, привязала их к телу и неделю искала убежище. Дальний родственник в квартале Бутания согласился помочь: они запечатали труды в железный ящик и закопали под ореховым деревом, которое три года не поливали.
В тюрьме Ачаряна пытали, заставляя признать себя шпионом. Под давлением он подписал бумаги о шпионаже в пользу Англии и Германии, но отказался подписывать признание в работе на Турцию. Через два года и три месяца, благодаря многочисленным ходатайствам, учёного освободили. Вернувшись домой, первым делом он спросил о книгах. Софик вместе с Аветиком Исаакяном откопали словарь. Увидев спасённые рукописи, старый лингвист со слезами произнёс: «Да будет благословенно это дерево».
«Ни для одного языка не существует столь богатого и совершенного этимологического словаря», — сказал об Ачаряне его учитель Антуан Мейе.
Учитель армянского языка и литературы
школы №1 села Чалтырь
Рипсиме Андраниковна Вартеванян
Перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян
Фото — https://i.ytimg.com/vi/DKX5q8DArqI/maxresdefault.jpg https://img-fotki.yandex.ru/get/6740/97833783.a64/0_10e329_ffdb63b3_XXXL.jpg
