Արշակ պոպովյանի ստեղծագործություններից
(Ծուպու յանկան մեծ պատրաստության մեջ է)։
ԾՈՒՊՈՒ — Տեր Աստված, աս փոթառանքն ալ մեմը անցներ… Հանա թոռս ասօր սաղ-սելամեթ տասնում թասարանը վերչացուց, իդա մեր հինութվան հայերեն լուզուն ալ չիսորվենալե սպտռեցավ տակի։ Մեկ քաննադն ալ՝ ինչե՞ս գլա իդա իրեն լուզուն չիկիտցած, գասին։
(Մեմ ալ կնայիս դամբըռդոց-դռլդոց էլլավ)։
ԾՈՒՊՈՒ — Հանա մեր Ազատլման էգավ։
ԱԶԱՏԼՄԱ — Հաքա, Ծուպու, ասա մուրազըդ։
ԾՈԻՊՈՒ — Սա թոռիս խասեվեթներս է շտե, Վացյուխիս…
ԱԶԱՏԼՄԱ — Խոզ է ի՞նչ է, Վացյուխ կասիս։
ԾՈՒՊՈՒ — Բաբին է շտը խաբահաթը, դհա չիմեռած անունը դուվից…
ԱԶԱՏԼՄԱ — Մաշտուդ անունը Վացյուխ է մեգե՞ր։
ԾՈՒՊՈՒ — Վաշտերես է… Իդա ուզենալով Վացյուխ կասինք շտը։
ԱԶԱՏԼՄԱ — Էդև՞, ի՞նչ կուզե Վացյուխըդ։
ԾՈՒՊՈՒ — Նա կուզե մեգե՞ր, ես կուզիմ, ես։ Իդա թոռըս վաժադունը վերչացուցածին ամբես թուխտ կուզինք, որ գոյա թոռս հիչ մեր լուզուն չիդե։
ԱԶԱՏԼՄԱ — (Պապկային մեչեն հանից մեքադ վկայական)։ Նա՜, ուզացածիդ պես է։ Վացյուխներուդ, կյանքի տուռը պանալու քեներըդ, մեմալ-մեմալ նայեցեք, սալթն վրան մնացած ձեր լուզույով խոսք, յա չենե գիր չըմնա… (Ծուպուն ստագը տուվից)։
ԾՈՒՊՈՒ — Հաձո, Վաչե՛, հանե Վացյուխիս, ժաշտեցուր բալայիս, արիցեք հոս… Տեր Աստված, մուրադիս հասա, չարը խափանից, բարին կատարից… Հաբա քուկուդ լուզուդ կասին որ, մեմա չին ասի… Վոյի՞ն պետք է գալիս… Սաղ չորստիներս ալայ չեշիտ օլնը-օլնը լուզուներ կան… (Նես մտան Վաչեն, Վացյուխը) Բալաս, մուրադներուս հասանք դա։ (Կուտա վկայականը)։ Հայդը շինը ամուր կոխե ոտքիդ վրան, բալաս, մինք էդևդ կայնած ինք…
ՎԱՑՅՈՒԽ — Օրինավո՞ր պան է գայիս սիվիգնալ…
ԾՈՒՊՈՒ — Էնգը օրնավորն է, բալաս… Հա, մաշտ, պիր հոս հալավի, ոտքի շչոտկաները… (Վաչեն վազից, պերից)։ Հայդը, բալաս, ել գայնե սա աթոռքին վրան, Վաչե, տուն ալ բաշլայե բալայիս թափելու։
ՎԱՉԵ — Ի՞նչ կա, հաքա, սա…
ԾՈՒՊՈՒ — Սուս, տղիս խսմեթին տիմացը չելլիս։ Մեչը մնացած սաղ մեր լուզույով պաները պիտ հանինք։ (Բաշլայեցին մաշտ ու կին Վացյուխին վրայեն հայերեն գիրերը թափեցնելու)։ Հայդե մեմը մեծա ասա, բալաս։
ՎԱՑՅՈՒԽ — Մե…
ԾՈՒՊՈՒ — Շուտ արա մազերը սանդռե։ Հա, հանա էղավ, «Բաբի» ասա յա…
ՎԱՑՅՈՒԽ — Բի…
ԾՈՒՊՈՒ — Ջեբերդ ինչի՞ թեռս արած չիս, հոքիս… Թուֆլիներդ թեռս արա յա մեմը… Հաձո՜, մաշտ, շուտ արա թոզի մաշինը պիր, վով կիդնա վդե գրած, մնացած պաներ կան։ Հայդե շինը պռոբ արա մեմը ասելու յա «բաբի»։ (Վացյուխը պերանը կպանա, համա ձանը չէլլի)։ «Հավ, կով, Աստված…» Հանա եղավ շտե, բալայիս բարբեցինք… Հայդը, բալաս, աշխարք մըտիր, կյանք տեսիր, մինք հետդ ինք։ Վա՜յ, մինք ի՞նչ պիտ անինք առանց բալայիս…
ՎԱՉԵ — Հաքա, դհա պան չմնաց, մեմը չենե՞ ֆալջի Հոռոսմային կանչիմ։
ԾՈՒՊՈՒ — Շուտ պան արա։ Հային խելքը վերչը կուգա, կասիննը, խոշտ է, դա։
ՀՈՌՈՍՄԱ — Ձեր Վացյուխը հանա ջամփա ընկած գեշտա… Հանա կեղին սրթին հասավ, տիմացը մեքամ իսան էլլավ, կասե տղիդ՝ «Պարև, կդռիջ, ասա մուրատըդ»։ Վացյուխը կասե. «Դիպլոմ գուզիմ»։
ԾՈՒՊՈՒ — Ադբես սորվեցուցիլ ինք, ախռ։
ՀՈՌՈՍՄԱ — Բաբիներուդ լուզուն կիդի՞ս, -ասաց իսանը։ Չէ, չիդիմ, — կասե տղադ։ Ադբեսենը, — կասե իսանը, — նա, մեքատ հեքիմի դիպլոմ։ Առավ դիպլոմը Վացյուխը, կնաց առչով։ Տիմացը մեքամ ուրիշ իսան էլլավ, կասե. «Պարև, կդռիջ, ասա մուրատըդ»։ «Մաշին գուզիմ», — կասե Վացյուխը։ Իսանը կասե. «Բաբիյիդ լուզուն կիդիս ախռ…»։ «Ջարի դեյին ալ լանը՝ չիդիմ», — կասե Վացյուխը։ Հանա սա «Վոլգան» քուգուդն է։ Հանա ձեր Վացյուխը մեկ մաշին ծուկով կուգա։
ԾՈՒՊՈՒ — Կարդորա դա բալաս։ Ծուկերը զիյան գլան դեյին կվախենա դա…
ՀՈՌՈՍՄԱ — Վա՜յ, ձեր Վացյուխը հանա ջուրին տագը սազերուն մեչը թալաշմիշ գլա։ Քովը մեքամ Ծովի մար կուգա և կասե. «Կդռիջ, ասա մուրատդ»։ «Ստեղեն էլլելու ջամփան ցուցուր դա…», — խեղջլեմիշ գլա Վացյուխը։
ԾՈՒՊՈՒ — Թո հանե, թո հանե բալայիս…
ՀՈՌՈՍՄԱ — Ծովի մարը կասե. «Սա ջուրեն քուգուդ բաբիներդ խոտի գեշտային, նաքա ջուրին դագը, քարերուն վրան յռղախով գրածին վդեյեն անցնելու պետք էղածը»։ Վացյուխներդ ալ կմեխտրվի հանա. «Ինչե՞ս գիրերով գրած է սյա… Ինչքան ուռումիշ գլամ, կաշտալու չիմ լա վու…»։
ԾՈՒՊՈՒ — Էյ դա, բալաս…
ՀՈՌՈՍՄԱ — «Ջուրին դագի ծուկերեն, կառավիտներեն տեք իրենց լուզուն կիդին, տուն ալ լուզուդ չիդիս… Առ սա գիրքը, նիստ սիտեղը «այբ-բեմ-գիմ-դա»-ն սորվե, գեշտաս, անգից ալ կկաշտաս ջամփան վդեխեն էղածը… Աս գիրքը 1600 տարի քուգուդ բաբիներուդ խելք, միտք,նամուս, գիր, խոսք սորվեցուցիլ է…», — կասե Ծովի մարը։
ԾՈՒՊՈՒ — Առ, բալաս, գուդանը…
ՀՈՌՈՍՄԱ — Վա՜յ չէ, մեձաս ինձի կանիձե, նա ինձի ասիլ է դաժե չիմոդգնամ, — գասե Վացյուխը։ Ծովի մար. « Տուն լուս աշխարք տեսնելու աժժանի չիս, թյու՜ էրեսիդ…»։ Ձեր տղան դհա ջուրին դագը կեցիլ է։ (Ժողոդվեցավ, գնաց ֆալջին)։
ԾՈՒՊՈՒ — Վա՜յ, մաշտիք, Վացյուխես խասսա՜նք…
ՎԱՉԵ — Գուզեի՛ր, գուզեի՛ր, մաշտ արիր, հանա տղիս…
ԾՈՒՊՈՒ — Տուն ալ դհա էրած սիրտիս վրան գուձու տաքտեղ կցանիս…
Վա՜յ, մաշտիկ, էգիր բալաներուդ, թոռներուդ ջուրին դագը հայվաններուն պերանի մազդակի էղածը չուզիք, սաղ-սելամեթ գեցածը գուզիք, մեր առաչվան հայնակ լուզուն մի մոռցունուք… Ա՜խ, Վացյուխս… Վա՜խ, Վացյուխս…
Արշակ Պոպովյան, «Մեր սիրելի Արշակը» գրքից,
Դոնի Ռոստով, 2012, էջ 117-123։
Հավաքագրումը՝ Հռիփսիմե Վարդևանյան
ВАЦЮХ
(Цупу опять в больших хлопотах)
ЦУПУ: Господи Боже, помоги и с этим делом управиться… Ну вот, внук мой сегодня, жив-здоров, десятый класс окончил, а наш древний армянский язык, того гляди, совсем под откос пойдёт. А некоторые ещё спрашивают: мол, как так вышло, что он языка своего не знает?
(Снова раздался стук-грохот)
ЦУПУ: А, вот и наш Освободитель пришёл.
АЗАТЛМА (Освободитель): Ну, Цупу, говори своё желание.
ЦУПУ: Да вот, печаль моя о внуке, о Вацюхе моём…
АЗАТЛМА: Что за имя такое, как у свиньи, что значит «Вацюх»?
ЦУПУ: Да это дед его виноват, ещё до рождения имя ему придумал…
АЗАТЛМА: А мужа-то твоего разве Вацюхом зовут?
ЦУПУ: Ваштерес… А мы, когда хотим, зовём его Вацюхом.
АЗАТЛМА: Ну и чего же хочет твой Вацюх?
ЦУПУ: Разве он хочет? Это я хочу, я! Чтобы, пока внук мой учёбу не закончил, получить такую бумагу, где сказано, будто внук мой вовсе не знает нашего языка.
АЗАТЛМА: (Из папки достал какую-то справку) На! Такую, как ты хотела. Вы, когда будете открывать двери жизни Вацюха, смотрите, чтобы на нём ни одного родного армянского слова не было… (Дал справку Цупу)
ЦУПУ: Ну-ка, Ваче, неси моего Вацюха, накорми дитятко, идите сюда… Господи Боже, достигла я желания своего, отведи зло, пошли добро… Вот ведь, на твоём же языке говорят, чтобы только нас не было… Кому это нужно?.. Во всех четырёх сторонах света всякие-разные языки есть… (Вошли Ваче и Вацюх.) Дитятко, дождались мы исполнения желаний. (Даёт справку.) Ну-ка, встань покрепче на ноги, родной, мы за тобой стоим…
ВАЦЮХ: Разве это правильное дело, говоришь, свидетельство…
ЦУПУ: Самое что ни на есть правильное, дитятко… А ну, мужик, принеси сюда щётки для одежды и обуви… (Ваче побежал, принёс.) Ну-ка, родной, вставай на этот стул, а ты, Ваче, начинай чистить дитя.
ВАЧЕ: В чём дело-то, а?
ЦУПУ: Тихо, ты парню судьбу ломаешь. Надо вытащить наружу всё, что в нём осталось от нашего языка. (Начали мужик и баба очищать Вацюха от армянских букв.) Ну-ка, скажи «медза» (бабушка), дитятко.
ВАЦЮХ: Ме…
ЦУПУ: Быстро волосы причёсывай. Ага, ну вот, получилось, скажи-ка «Баби» (дед)…
ВАЦЮХ: Би…
ЦУПУ: А карманы-то почему наизнанку не вывернул, душа моя?.. Выверни туфли наизнанку, что ли… Ладно, муж, быстро неси пылесос, кто знает, где что написано, вдруг ещё осталось. Ну-ка, попробуй ещё раз сказать «баби». (Вацюх рот открывает, но голоса нет.) «Курица, корова, Бог…» Ну вот, получилось вроде, очистили мы ребёнка… Ну, родной, входи в мир, живи, мы с тобой. Ох, что же мы будем делать без нашего дитя…
ВАЧЕ: Ну, вроде ничего больше не осталось, может, гадалку Оросму позвать?
ЦУПУ: Быстро давай! Ум армянина в конце приходит, как говорится, верно это.
ОРОСМА: Ваш Вацюх, значит, отправился в путь… Добрался до какого-то села, навстречу ему человек вышел, говорит парню твоему: «Здравствуй, встань, скажи своё желание». Вацюх говорит: «Диплом хочу».
ЦУПУ: Так мы же его научили.
ОРОСМА: «Язык своих дедов знаешь?» — спросил человек. — «Нет, не знаю», — говорит сынок твой. «Тогда, — говорит человек, — на, получи докторский диплом». Взял Вацюх диплом, пошёл дальше. Навстречу ему другой человек выходит, говорит: «Здравствуй, встань, скажи своё желание». «Машину хочу», — говорит Вацюх. Человек говорит: «Ты же язык своих дедов знаешь…» «Да будь оно хоть трижды проклято — не знаю», — говорит Вацюх. — «Ну, тогда эта «Волга» твоя». И вот ваш Вацюх приедет на полной машине с рыбой.
ЦУПУ: Спешит, дитятко. Боится, что испортятся рыбки…
ОРОСМА: Ох, ваш Вацюх, оказывается, под водой среди водорослей барахтается. Подходит к нему Водяной и говорит: «Встань, скажи своё желание». «Покажи дорогу, как отсюда выбраться…» — взмолился Вацюх.
ЦУПУ: Иди, иди к дитятку моему…
ОРОСМА: Водяной человек говорит: «По этой воде твои деды пешком ходили, а чтобы под водой среди камней пройти, нужно было понимать написанное там клинописью». А Вацюх твой и мучается: «Что же там за буквами написано? Сколько ни вглядываюсь, понять не могу, ну что это такое…»
ЦУПУ: Ох, дитятко…
ОРОСМА: «Даже рыбы подводные и раки свой язык знают, а ты и языка своего не ведаешь… Возьми вот эту книгу, сядь здесь, выучи «айб-бен-гим-да» (алфавит), а когда пойдёшь дальше, тогда и поймёшь, где дорога наверх… Эта книга 1600 лет учила твоих дедов уму-разуму, мысли, совести, письму, слову…» — говорит Водяной человек.
ЦУПУ: Возьми, дитятко, раз даёт…
ОРОСМА: «Ой, нет, бабушка меня проклянёт, ежели возьму», — говорит Вацюх. Водяной: «Недостоин ты видеть белый свет, тьфу на тебя!..» Сынок твой всё ещё под водой сидит. (Собралась и ушла гадалка.)
ЦУПУ: Ох, люди, потеряли мы нашего Вацюха!..
ВАЧЕ: Хотела ведь, хотела, сделала из человека невесть что, а теперь вот сыночек наш…
ЦУПУ: А ты мне ещё на истерзанное сердце соли сыплешь…
Ох, люди, не желайте своим детям и внукам стать кормом для зверей подводных, желайте им живыми-здоровыми оставаться, не забывайте наш исконный армянский язык… Ах, Вацюх мой… Ох, Вацюх мой…
Аршак Поповян, из книги «Наш любимый Аршак»,
Ростов-на-Дону, 2012, стр. 117-123.
Вёрстка и перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян
