Извлечение св. Григория Просветителя из рва Хор Вирап является одним из великих праздников Армянской Церкви, отмечаемым в субботу, следующую после праздников свв. Рипсимии и Гаянии. В этом году этот праздник отмечается 6-го июня.
Святой Григорий Просветитель — духовный отец армянского народа, с именем которого связан не только путь личной святости, но и судьбоносное преображение целой нации. Его жизнь и деяния стали тем фундаментом, на котором созидалась христианская Армения — первое в мире государство, принявшее христианство в качестве государственной религии.
Григорий родился около 257 года в семье парфянского вельможи. Его отец Анак предательски убил армянского царя Хосрова II, вследствие чего почти весь род Анака был истреблён. Спаслись лишь младенец Сурен; кормилица увезла его в Кесарию, где он получил христианское воспитание, имя Григорий и глубоко проникся верой Христовой. Достигнув совершеннолетия, он женился, имел двух сыновей — Вртанеса и Аристакеса, а затем, ощутив призвание, вернулся в Армению, чтобы искупить грех отца и послужить армянскому народу.
Вернувшись на родину, Григорий поступил в свиту сына Хосрова — царя Трдата III — в качестве слуги и придворного деятеля. Однако глубокая вера вскоре подверглась испытанию. Когда царь повелел Григорию принести жертву богине Анаит, тот решительно отказался и во всеуслышание исповедал Христа. Разгневанный Трдат подверг его бесчеловечным пыткам, а затем бросил в царскую темницу Арташата — Хор Вирап, где Григорий провёл долгие 13 лет. В этом мрачном подземелье, среди змей и скорпионов, он не только выжил, но, по преданию, непоколебимой молитвой преодолел все испытания. Пропитание ему тайно доставляла одна благочестивая женщина, которая пекла хлеб и каждый день опускала его в яму.
Пока Григорий вёл страдальческую жизнь в Хор Вирапе, в Армении произошло судьбоносное событие, ставшее причиной страшной болезни царя и коренного поворота в будущем страны. Спасаясь от жестоких гонений римского императора Диоклетиана, 32 святые девы во главе с игуменьей Гаяне нашли убежище в Армении. Среди них была одарённая необыкновенной красотой Рипсиме, посвятившая своё девство и жизнь Христу. Царь Трдат III, прослышав о красоте Рипсиме, пожелал взять её в жёны. Однако Рипсиме, храня верность обету, данному Небесному Жениху, решительно отвергла предложение царя. Трдат, ослеплённый неудержимым гневом, повелел схватить всех дев. Рипсиме, Гаяне и их верные сподвижницы были подвергнуты ужасным мучениям и убиты близ Вагаршапата.
За эту невинную кровь гнев Господень обрушился на царя. Трдат был наказан страшной болезнью — он потерял человеческий облик, уподобившись поведением дикому вепрю (ликантропия). Двор пребывал в отчаянии, и никакие человеческие средства не могли исцелить царя. Тогда сестра царя Хосровидухт в повторяющемся видении получила откровение, что лишь заточённый в Хор Вирапе Григорий способен избавить страну от этой напасти. С огромным трудом Григория извлекли из ямы, и он, увидев солнечный свет после 13 лет тьмы, первым делом совершил молитву. Его мощной молитвой и призывом к покаянию Трдат полностью исцелился и духовно возродился. Более того, Григорий собрал мощи святых мучениц Рипсиме, Гаяне и остальных дев, над которыми впоследствии были воздвигнуты великолепные церкви в честь их подвига неугасимой веры.
После этого чудесного события, в 301 году, Трдат III Великий, двор и множество народа приняли крещение от руки Григория в реке Арацани. В том же году царь Трдат провозгласил христианство государственной религией Великой Армении. Это было беспрецедентное событие в мировой истории: Армения стала первой страной, официально и на общенациональном уровне принявшей учение Христа, — на двенадцать лет раньше Миланского эдикта императорского Рима, который лишь установил веротерпимость.
Григорий был рукоположён во епископы в Кесарии и, вернувшись, стал первым католикосом армян. Предание повествует, что ему было видение: Христос сошёл с небес, золотым молотом указал на место и сказал: «Здесь построй Мой дом». На этом святом месте, по образу показанному в видении, и был основан Первопрестольный Эчмиадзин — «Сошествие Единородного», ставший духовным центром армянского христианства.
Святой Григорий не удовлетворился одним лишь крещением двора — он начал просвещение широких народных масс, разрушал языческие капища и воздвигал на их месте церкви, основывал школы, рукополагал епископов и формировал епархиальную структуру Армянской Церкви. В последние годы жизни Григорий Просветитель удалился в пещеру на горе Сепух, предаваясь подвижничеству, где и скончался около 331 года.
Мощи св. Григория Просветителя являются одними из самых больших святынь всех христианских церквей. После их обретения часть из них в качестве святой реликвии была перенесена в Вагаршапат, Византию, Италию. Св. Десница Просветителя хранится в Первопрестольном Св. Эчмиадзине и является одной из главных святынь, которыми освящается Святое Миро. Обретение мощей св. Григория Просветителя отмечается в третью субботу после Пятидесятницы. В этом году этот праздник отмечается 20-го июня. По поводу этого праздника Армянская Церковь учредила недельный пост (с понедельника до субботы), предшествующий этому празднику, а неделей ранее, 14 июня, в воскресенье, Армянская Церковь отмечает Масленицу Святого Григория Просветителя. Память св. Григория Просветителя, как всехристианского святого, отмечают также в других христианских Церквах.
Подвиг Святого Григория Просветителя — это не только история личной святости, это было государственно-созидательное дело. Принятие христианства даровало Армении самобытную идентичность, культуру и письменность, на протяжении веков укрепляло национальное единство и сформировало народ, чья вера по сей день неразрывно переплетена с борьбой за существование родины. Именно поэтому Григорий Просветитель — не только Святой, но и отец-основатель несокрушимого армянского духа.
Редактор армянской страницы газеты «Заря»
диакон Мерон Гайбарян
Ելն ի վիրապէն սուրբ գրիգոր լուսավորչի
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի՝ Խոր Վիրապի փոսից դուրս գալը Հայոց Եկեղեցու մեծ տոներից է, որը նշվում է Սուրբ Հռիփսիմեի և Գայանեի տոներին հաջորդող շաբաթ օրը: Այս տարի այն նշվում է հունիսի 6-ին:
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը հայ ժողովրդի հոգևոր հայրն է, որի անվան հետ է կապված ոչ միայն անհատական սրբության ուղին, այլև մի ամբողջ ազգի ճակատագրական վերափոխումը։ Նրա կյանքն ու գործը դարձան այն հիմքը, որի վրա կերտվեց քրիստոնյա Հայաստանը՝ աշխարհի առաջին պետությունը, որը քրիստոնեությունը ընդունեց որպես պետական կրոն։
Գրիգորը ծնվել է մոտ 257 թվականին, պարթևական ազնվականի ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Անակը, դավադրաբար սպանեց Հայոց Խոսրով Բ արքային, ինչի հետևանքով Անակի տոհմը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Փրկվեցին միայն մանուկ Սուրենը. նրան ստնտերը տարավ Կեսարիա, որտեղ նա ստացավ քրիստոնեական դաստիարակություն, Գրիգոր անունը և խորապես միաձուլվեց Քրիստոսի հավատքին։ Չափահաս դառնալով՝ նա ամուսնացավ, ունեցավ երկու որդի՝ Վրթանեսին և Արիստակեսին, ապա, զգալով կոչումը, վերադարձավ Հայաստան՝ քավելու հոր մեղքը և ծառայելու հայ ժողովրդին։
Վերադառնալով հայրենիք՝ Գրիգորը մտավ Խոսրովի որդու՝ Տրդատ Գ արքայի պալատը որպես սպասավոր և արքունի գործակալ։ Սակայն խոր հավատքը շուտով փորձության հանդիպեց։ Երբ արքան հրամայեց Գրիգորին զոհ մատուցել Անահիտ դիցուհուն, նա վճռականապես մերժեց և հրապարակայնորեն խոստովանեց Քրիստոսին։ Զայրացած Տրդատը ենթարկեց նրան անմարդկային տանջանքների և ապա նետել տվեց Արտաշատի արքունական զնդանը՝ Խոր Վիրապը, որտեղ Գրիգորը մնաց 13 երկար տարիներ։ Այդ մութ վիրապում, օձերով ու կարիճներով շրջապատված, նա ոչ միայն ողջ մնաց, այլև, ըստ ավանդության, աներեր աղոթքով հաղթահարեց բոլոր փորձությունները։ Նրա ապրուստը գաղտնի ապահովում էր մի բարեպաշտ կին, որը հաց էր թխում և ամեն օր իջեցնում փոսը։
Մինչ Գրիգորը տաժանակիր կյանք էր վարում Խոր Վիրապում, Հայաստանում տեղի ունեցավ մի դարակազմիկ իրադարձություն, որն էլ պատճառ դարձավ արքայի ահեղ հիվանդությանը և երկրի ապագայի արմատական շրջադարձին։ Հռոմեական կայսր Դիոկղետիանոսի սաստիկ հալածանքներից փախչելով՝ 32 սուրբ կույսեր, Գայանեի առաջնորդությամբ, ապաստան գտան Հայաստանում։ Նրանց մեջ էր արտակարգ գեղեցկությամբ օժտված Հռիփսիմեն, որն իր կուսությունն ու կյանքը նվիրել էր Քրիստոսին։ Տրդատ Գ արքան, լսելով Հռիփսիմեի գեղեցկության մասին, ցանկացավ նրան կնության առնել։ Սակայն Հռիփսիմեն, հավատարիմ մնալով երկնային Փեսային տված ուխտին, վճռականապես մերժեց արքայի առաջարկը։ Անզուսպ բարկությունից կուրացած Տրդատը հրամայեց բռնել բոլոր կույսերին։ Հռիփսիմեին, Գայանեին և նրանց հավատակից ընկերուհիներին ենթարկեցին սոսկալի չարչարանքների և ապա սպանեցին Վաղարշապատի մերձակայքում։
Այս անմեղ արյան պատճառով Տիրոջ բարկությունը ծանրացավ արքայի վրա։ Տրդատը պատժվեց սարսափելի հիվանդությամբ՝ նա կորցրեց մարդկային կերպարանքը, վարքով նմանվելով վայրի խոզի (լիկանտրոպիա)։ Արքունիքը հուսահատության մեջ էր, և ոչ մի մարդկային միջոց ի վիճակի չէր բժշկելու արքային։ Այդ ժամանակ արքայի քույրը՝ Խոսրովիդուխտը, կրկնվող տեսիլքում հայտնություն ստացավ, որ միայն Խոր Վիրապում բանտարկված Գրիգորը կարող է ազատել երկիրը այս պատուհասից։ Մեծ դժվարությամբ Գրիգորին հանեցին վիրապից, և նա, 13 տարվա խավարից հետո արևի լույս տեսնելով, առաջին գործը համարեց աղոթքը։ Նրա զորավոր աղոթքով ու ապաշխարության կոչով Տրդատն ամբողջապես ապաքինվեց և հոգեպես վերստին ծնվեց։ Ավելին, Գրիգորը հավաքեց սրբուհի Հռիփսիմեի, Գայանեի և մյուս նահատակ կույսերի մասունքները, որոնց վրա հետագայում կառուցվեցին շքեղ եկեղեցիներ՝ ի պատիվ նրանց անմար հավատքի սխրանքի։
Այս հրաշագործ դեպքից հետո 301 թվականին Տրդատ Գ Մեծը, արքունիքն ու ժողովրդի բազմությունը Գրիգորի ձեռամբ մկրտվեցին Արածանի գետում։ Նույն թվականին Տրդատ արքան քրիստոնեությունը հռչակեց Մեծ Հայքի թագավորության պետական կրոն։ Սա աննախադեպ իրադարձություն էր համաշխարհային պատմության մեջ. Հայաստանը դարձավ առաջին երկիրը, որը պաշտոնապես և համազգային մակարդակով ընդունեց Քրիստոսի ուսմունքը՝ տասներկու տարի առաջ կայսերական Հռոմի Միլանի էդիկտից, որը միայն հանդուրժողականություն սահմանեց։
Գրիգորը եպիսկոպոս ձեռնադրվեց Ղևոնդիոսի ձեռամբ Կեսարիայում և, վերադառնալով, դարձավ հայոց առաջին կաթողիկոսը։ Ավանդությունը պատմում է, որ նա տեսիլք է ունեցել. Քրիստոսն իջավ երկնքից, ոսկե մուրճով զարկեց հողին և ասաց. «Այստե՛ղ կառուցիր Իմ տունը»։ Այդ սուրբ վայրում էլ տեսիլքի պատկերի կերպով հիմնվեց Էջմիածնի Մայր Տաճարը՝ «Միածնի Էջքը», որը դարձավ հայ քրիստոնեական հոգևոր կենտրոնը։
Սուրբ Գրիգորը չբավարարվեց միայն արքունիքի մկրտությամբ. նա սկսեց ժողովրդի լայն զանգվածների լուսավորությունը, քանդեց հեթանոսական տաճարները և դրանց տեղում կանգնեցրեց եկեղեցիներ, հիմնեց դպրոցներ, ձեռնադրեց եպիսկոպոսներ և կազմավորեց հայ եկեղեցու թեմական կառույցը։ Կյանքի վերջին տարիներին Գրիգոր Լուսավորիչը մեկուսացավ Սեպուհ լեռան քարանձավում՝ անձնատուր լինելով ճգնակեցության, որտեղ էլ վախճանվեց մոտ 331 թվականին։
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի մասունքները բոլոր քրիստոնեական եկեղեցիների մեծագույն սրբություններից են: Դրանց գտնվելուց հետո մասունքների մի մասը որպես սուրբ մասունք տեղափոխվեց Վաղարշապատ, Բյուզանդիա, Իտալիա: Սուրբ Լուսավորչի Աջը պահվում է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում և հանդիսանում է գլխավոր սրբություններից մեկը, որով օրհնվում է սուրբ Մյուռոնը: Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի մասունքների գյուտը նշվում է Հոգեգալստից հետո երրորդ շաբաթ օրը: Այս տարի այդ տոնը նշվում է հունիսի 20-ին: Այս տոնի առթիվ Հայոց Եկեղեցին սահմանել է մեկշաբաթյա պահք (երկուշաբթիից մինչև շաբաթ)՝ նախորդող այս տոնին, իսկ մեկ շաբաթ առաջ՝ հունիսի 14-ին, կիրակի օրը, Հայոց Եկեղեցին նշում է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի Բարեկենդանը: Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի հիշատակը՝ որպես համաքրիստոնեական սուրբի, նշվում է նաև այլ քրիստոնեական Եկեղեցիներում:
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի սխրանքը միայն անձնական սրբության պատմություն չէ. այն պետականաշեն, ազգապահպան գործ էր։ Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանին շնորհեց ինքնուրույն ինքնություն, մշակույթ և գիր, դարեր շարունակ ամրապնդեց ազգային միասնությունը և ձևավորեց մի ժողովուրդ, որի հավատը մինչ այսօր անքակտելիորեն միահյուսված է հայրենիքի գոյապայքարին։ Այդ իսկ պատճառով Գրիգոր Լուսավորիչը ոչ միայն Սուրբ է, այլև հայոց անսասան ոգու հիմնադիր հայրը։
Զարյա թերթի հայերեն էջի խմբագիր՝
Մեռոն սարկավագ Հայպարյան