ՓՈՔՐԻԿ ՉԱԼԹՐՈՒՄ ԳՐՎԱԾ ՊԻԵՍԸ ՀԻԱՑՐԵՑ ԱՇԽԱՐՀԻՆ

Հարգելի՛ ընթերցողներ, սիրելի՛ համագյուղացիներ, մի կարևոր նորությամբ ուզում եմ անհամբեր կիսվել Ձեզ հետ և ուրախացնել բոլորիդ։ Չէ՞ որ մեկի հաջողությունն ու ձեռքբերումը ամբողջ Չալթր գյուղի պատիվն ու հաղթանակն են։

Արդեն մեկ տարի է՝ լույս է տեսնում «Սփյուռքի դպրոց» առցանց թերթը, որը Ռուսաստանի սահմաններից դուրս է անցնում և հասնում արտասահման։ Այն ոչ թե պարզապես լուրերի տուփ է, այլ կենդանի տարածք, որտեղ հանդիպում են սիրով գրված գաղափարներ։ Թերթը ստեղծվել է Սփյուռքի ուսուցիչների համահայկական ասոցիացիայի կողմից։ Նրանց ամեն տողը լցված է հայ ժողովրդի նկատմամբ մեծ սիրով։ «Սփյուռքի դպրոց» թերթի նպատակն է պատմել ամբողջ աշխարհին հայկական դպրոցների մասին, կիսվել հետաքրքիր ստեղծագործություններով, ավանդույթներով և ծեսերով։ Թերթն ունի 12 խորագիր։

Ես՝ Հռիփսիմե Անդրանիկի Վարդևանյանս, այդ թերթի «Բառ ու բան» թղթապանակի պատասխանատուն եմ։ Հայերեն լեզուն հարուստ է գունեղ ու բուրավետ 60 բարբառներով։ Ամեն համարում անպայման մեծ սիրով ներկայացնում եմ Նոր Նախիջևանի բարբառով հետաքրքիր հեքիաթներ, պատմվածքներ և նյութեր։ Դրանցից էին՝ Շ. Շահինյանի «Օվ կը բանի, նա յա կուտե», Գ. Լյուլեճյանի «Խճմտանքով էղիլ ին առաջվան մաշդիկը», Ա. Պոպովյանի «Վացյուխը»…

Առաջին հոդվածն էլ 2025 թ.-ին աշխարհին եմ ներկայացրել՝ «Չալթրի №1 դպրոցը 90 տարեկան է», որտեղ հպարտորեն նշում եմ, որ գրեթե մեկ դար է դպրոցում դասավանդվում է հայերեն։ Ճիշտ է ասված՝ ամեն մի հոդված հետաքրքիր է յուրովի, և շատերին է հետաքրքրում Չալթրի բարբառը։ Վերջին հոդվածը «Վացյուխ» պիեսն էր. հեղինակ՝ Արշակ Պոպովյան, իսկ բեմականացնող ռեժիսոր՝ Խաչատուր Դավիթի Խաթլամաջյան։ Աշխարհի տարբեր ծայրերում ապրող հայերին հետաքրքրել է այս պիեսը, որտեղ թաքնված է մեր ժառանգության ծածկագիրը։ Չէ՞ որ իրական կյանքում լինում են Ծուպուհ մեծայի նմաններ, ովքեր չեն գիտակցում մեր նախնիներից մեզ հասած ամենամեծ ժառանգության արժեքը։ Ամենաթանկը կորցնելուց հետո նոր ենք խելքի գալիս։ «Սփյուռքի դպրոց» թերթի ամբողջ աշխատակազմը որոշեց փոխադրել «Վացյուխ» պիեսը տարբեր բարբառների և բեմադրել հայկական միջոցառումների ժամանակ։ Բոլոր արձագանքներն ու մեկնաբանությունները գրել հնարավոր չէ, կկիսվեմ մի քանիսով, որ ուրախացնեմ բոլորիդ։ Փոքրիկ Չալթրում գրված պիեսը հիացրեց ամբողջ աշխարհին։

ԱՎՍՏՐԻԱՅԻ ՎԻԵՆՆԱՅԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆՈՒՄ ՀԵՏԱԶՈՏՈՂ՝ ԱՆԱՀԻՏ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. «Վացյուխը» շատ տպավորիչ և հուզիչ պատմություն է։ Ցավոք, հաճախ Սփյուռքում հանդիպում ենք հայերի, ովքեր իրենց հայերեն չիմացող երեխային ուզում են սովորեցնել օտար լեզու, որպեսզի իբր թե երեխան արագ ինտեգրվի։ Նմանատիպ դեպքերում երեխան շատ ավելի դժվար է օտար լեզու սովորում, պատճառը երեխայի գլխում մայրենի լեզվի բացակայությունն է։ Եթե մի հայ մարդ ինքն իրեն, իր ազգը, իր պատմությունն ու մշակույթը ցածր է դասում օտարից, նա ոչ մի բանի չի հասնի։ Եվրոպայում աշխատելով հայագիտության ոլորտում՝ ի հակադրություն այս հայերի, ես հաճախ տեսնում եմ օտարազգի հայագետների, ովքեր մեծ տարիքում փորձում են սովորել հայերեն, որպեսզի կարողանան բարձր որակավորում ունեցող գիտնական դառնալ։ «Վացյուխը» տեղիք է տալիս մտածելու, որ հանկարծ չհայտնվեք նման իրավիճակում։

ԲԵԼԳԻԱՅԻ ՄԵԽԵԼԵՆ ՔԱՂԱՔԻ ԼԵՎՈՆ ՇԱՆԹԻ ԱՆՎԱՆ ՇԱԲԱԹՕՐՅԱ ԴՊՐՈՑԻ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀԻ՝ ԱՐՓԻՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «Վացյուխը» լուրջ նախազգուշացում ունեցող պիես է։ Այստեղ հայի ինքնության ցավն է շոշափվում, երբ տատն ու պապը փորձում են խոզանակով ու փոշեկուլով թափ տալ թոռան վրայից հայերեն տառերը։ Պիեսի ողջ ուժը հենց այս դառը ճշմարտության մեջ է. գիտակցաբար ուզում են ազատվել սեփական արմատներից՝ հանուն իբր «լավ ապագայի» և նյութական հաջողության։ Ջրի խորքում խճճված, փրկության ճանապարհ փնտրող և իր պապերի գրածը կարդալ չկարողացող Վացյուխի կերպարը դառնում է յուրաքանչյուրիս ներքին տագնապը։ Ծուպուհ մեծայի վերջին խոսքը հոգու խորքից եկող աղաչանք է. «Մեր առաջվա հայերեն լեզուն մի՛ մոռացեք»։ Սա հազվագյուտ հոդվածներից է, որ ընկալվում է սրտի ցավով, և երկար ժամանակ նյութը մտքիցդ չի հեռանում։

ՔԱՂԱՔ ՄՈՍԿՎԱ, «ՍՓՅՈՒՌՔԻ ԴՊՐՈՑ» ԹԵՐԹԻ ՍՐԲԱԳՐԻՉ՝ ԼԱԼԱ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ. «Մեծ հաճույքով կարդացի «Վացյուխը» պատմվածքը։ Ասել, թե հրաշալի գործ է, քիչ կլինի։ Սա հզոր գաղափար է և մեծ գլուխգործոց՝ և՛ դաստիարակչական, և՛ փիլիսոփայական ուղղությամբ։ Այստեղ հեղինակը կարևոր միտք է փոխանցում. մայրենի լեզուն ազգի հոգին է, իսկ տառաճանաչությունը՝ այդ հոգու զարկը։ Երբ մենք գրում և կարդում ենք հայերեն, մենք շարունակում ենք այն ուղին, որ սկսել են մեր նախնիները դարեր առաջ։ Ա. Պապովյանը հայերեն տառերի իմացությունը համարում է ինքնության պահպանում։ Ուստի եկեք սիրենք մեր լեզուն և հպարտությամբ կրենք հայերեն խոսելու և գրելու պատիվը։ Որովհետև լեզուն ապրում է այնքան, որքան մենք ենք իրենով ապրում։ Հիացած եմ…»։

ՀԱՅԱՍՏԱՆ, ԵՐԵՎԱՆ, ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀԻ, ՍՓՅՈՒՌՔԱԳԵՏ՝ ԱՐՄԻՆԵ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. «Ուսուցման ցավը՝ ծիծաղի միջոցով»։ Թվում է՝ լիաթոք պիտի ծիծաղեմ, բայց ո՛չ… Ընթերցելիս դառնաթախիծ միտքս սև ամպի նման ծանրանում է գիտակցությանս մեջ, և լրջանում եմ… Միթե՞ հայ տատն ու պապը՝ ընտանիքի սյուները, այդքան խարխուլ են դարձել, որ անգամ «փոշեկուլով» են փորձում մաքրել ինքնությունը… Այս պիեսը հայ ընտանիքում հայ մնալու ճիչն է։ 21-րդ դարի տեխնոլոգիական առաջընթացով սնվող սփյուռքահայ շատ ընտանիքներ վաղուց են մաշեցրել օտարության ոլորաններում հայ մնալու զրահները՝ լեզուն ու հավատը («հնաոճ մնալ չենք ուզում»)։ Այստեղ տատն ու պապը հանուն վաղվա նյութական հաջողության այրում են ինքնության կամուրջները… Մեղա՛, մեղա՛, Արարատին…

ՎՐԱՍՏԱՆ, ՔԱՂԱՔ ԱԽԱԼՔԱԼԱՔ, ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀԻ՝ ԳՈՀԱՐ ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ. «Ինձ շատ է դուր գալիս Նոր Նախիջևանի բարբառը, քանի որ իմ նախնիներն էլ Էրզրումից են, և բարբառներն իրար մոտ են ու հասկանալի։ Անպայման «Մայրենի լեզվի տոնին» կդնեմ բեմականացում Ջավախքի բարբառով։ Այսպիսի նյութերը մեզ տանում են դեպի մեր ակունքները։ Ուղերձն էլ՝ ուր էլ լինես, քո բարբառը սրբության պես պահես»։

ՍՏԱՎՐՈՊՈԼԻ ԵՐԿՐԱՄԱՍ, ՔԱՂԱՔ ՄԻԽԱՅԼՈՎՍԿ, ԼՐԱԳՐՈՂ, ՈՒՍՈՒՑԻՉ՝ ԲԵԼԱ ՍԱՀԱԿՅԱՆ. «Սփյուռքի դպրոց» թերթի «Բառ ու բան»-ը իմ սիրելի խորագրերից մեկն է։ Այստեղ տեղադրվում են շատ հետաքրքիր ստեղծագործություններ տարբեր բարբառներով։ Հռիփսիմե Վարդևանյանը տեղադրեց «Վացյուխ» պիեսը։ Վերնագիրն արդեն հետաքրքրեց՝ ի՞նչ բառ է, ի՞նչ ծագում ունի… Երկու-երեք անգամ մեկ շնչով կարդացի, ինձ շատ դուր եկավ, հիացա։ Հեղինակը հետաքրքիր ու դաստիարակիչ լուծում է գտել, և վերջում խորիմաստ կոչով Ծուպուհ տատիկը հաստատում է բոլորիս մտահոգությունն ու հայերենի կորստյան վտանգը։ Անհամբեր սպասում եմ նոր ստեղծագործությունների հրապարակմանը Նոր Նախիջևանի բարբառով։

ԱԼԹԱՅԻ ԵՐԿՐԱՄԱՍ, ՔԱՂԱՔ ԲԱՌՆԱՈՒԼ, ԳԼԽԱՎՈՐ ԽՄԲԱԳԻՐ՝ ՄԵՐԻ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. «Վացյուխը» խոր գաղափարական պիես է սփյուռքահայ մարդու համար։ Նոր Նախիջևանի բարբառը դարձնում է կոլորիտային միջավայր, որտեղ լեզվի պահպանումն անհրաժեշտություն է։ Պատմվածքում օտարամոլությամբ դաստիարակված Վացյուխը միայն կարող էր փրկվել մայրենի լեզվի իմացությամբ։ Ա. Պոպովյանը մի մեծ գաղափար է բարձրացրել. իր արմատները ճանաչող, մայրենի լեզուն գնահատող և պահպանող մարդն անպարտելի և ուժեղ է իր ինքնությամբ։

ՔԱՂԱՔ ԿՐԱՍՆՈԴԱՐ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹԵԿՆԱԾՈՒ, «ՍԱՍՆԱ ՏՈՒՆ» ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՓԱԹԵԹԻ ՀԵՂԻՆԱԿ՝ ԵՐԱԶԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Ա. Պոպովյանի «Վացյուխ»-ը հայ ժողովրդական հեքիաթի ավանդական ոճով ոչ միայն քննադատում է տատիկների ու պապիկների սխալ, երբեմն շատ պախարակելի վերաբերմունքն իրենց թոռների նկատմամբ, այլև իմաստուն գուշակի բերանով փոխանցում է մայրենի լեզվի կարևորությունը՝ կյանքի հորձանուտում կայանալու և ինքնավստահ առաջ շարժվելու համար։

ԱՐՇԱԿ ՊՈՊՈՎՅԱՆԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿԸ, ՄԵՐ ԲՈԼՈՐԻՍ ՈՒՐԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՅ ԱԶԳԻ ՊԱՏԻՎԸ։

Չալթրի №1 դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի՝ Հռիփսիմե Անդրանիկի Վարդևանյան

МАЛЕНЬКАЯ ПЬЕСА, НАПИСАННАЯ В ЧАЛТЫРЕ, ВОСХИТИЛА МИР

Уважаемые читатели, дорогие односельчане! Хочу с нетерпением поделиться с вами важной новостью и порадовать всех вас. Ведь успех и достижение одного человека — это честь и победа всего села Чалтырь.

Уже год выходит онлайн-газета «Школа Диаспоры», которая перешагивает границы России и доходит до зарубежья. Это не просто сборник новостей, а живое пространство, где встречаются идеи, написанные с любовью. Газета создана Всеармянской ассоциацией учителей Диаспоры. Каждая их строка наполнена большой любовью к армянскому народу. Цель газеты «Школа Диаспоры» — рассказать всему миру об армянских школах, поделиться интересными произведениями, традициями и обрядами. У газеты 12 рубрик.

Я, Рипсиме Андраниковна Вартеванян, являюсь ответственной за рубрику «Бар у бан» этой газеты. Армянский язык богат 60 колоритными диалектами. В каждом номере я обязательно с большой любовью представляю интересные сказки, рассказы и материалы на нор-нахичеванском диалекте. Среди них были «Ов кы пани, ная гуде» Ш. Шагиняна, «Хчмданков эхил ин арачван маштикы» Г. Люледжяна, «Вацюх» А. Поповяна…

Первую статью я представила миру в 2025 г. — «Школе №1 Чалтыря — 90 лет», где с гордостью отмечаю, что почти целый век в школе преподаётся армянский язык. Правильно сказано: каждая статья по-своему интересна, и многих интересует чалтырский диалект. Последняя статья — пьеса «Вацюх», автор — Аршак Поповян, режиссёр-постановщик — Хачатур Давидович Хатламаджиян. Армян, живущих в разных уголках мира, заинтересовала эта пьеса, в которой скрыт код нашего наследия. Ведь в реальной жизни бывают люди, подобные бабушке Цупу, которые не осознают ценность величайшего наследия, дошедшего до нас от наших предков. Только потеряв самое дорогое, мы образумимся. Весь коллектив газеты «Школа Диаспоры» решил перевести пьесу «Вацюх» на разные диалекты и ставить её во время армянских мероприятий. Все отзывы и комментарии невозможно написать, поделюсь несколькими, чтобы порадовать всех вас. Маленькая пьеса, написанная в Чалтыре, восхитила весь мир.

ИССЛЕДОВАТЕЛЬ В ВЕНСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ АВСТРИИ — АНАИТ САФАРЯН. «Вацюх» — очень впечатляющая и трогательная история. К сожалению, часто в Диаспоре мы встречаем армян, которые хотят учить своего не знающего армянского ребёнка иностранному языку, чтобы якобы ребёнок быстрее интегрировался. В подобных случаях ребёнку гораздо труднее выучить иностранный язык, причина — отсутствие в голове ребёнка родного языка. Если армянин сам себя, свой народ, свою историю и культуру ставит ниже чужого, он ничего не добьётся. Работая в Европе в области арменоведения, в противоположность этим армянам, я часто вижу иностранных арменоведов, которые в зрелом возрасте пытаются учить армянский, чтобы стать высококвалифицированными учёными. «Вацюх» даёт повод задуматься: как бы случайно не оказаться в подобной ситуации.

УЧИТЕЛЬНИЦА СУББОТНЕЙ ШКОЛЫ ИМЕНИ ЛЕВОНА ШАНТА В ГОРОДЕ МЕХЕЛЕН, БЕЛЬГИЯ, — АРПИНЕ ОГАННИСЯН. «Вацюх» — пьеса с серьёзным предупреждением. Здесь затрагивается боль армянской идентичности, когда бабушка и дедушка пытаются щёткой и пылесосом стряхнуть с внука армянские буквы. Вся сила пьесы именно в этой горькой правде: сознательно хотят избавиться от собственных корней ради якобы «лучшего будущего» и материального успеха. Образ Вацюха — запутавшегося в глубине вод, ищущего путь к спасению и не умеющего прочитать написанное его дедами — становится внутренней тревогой каждого из нас. Последние слова Цупу-мецы — идущая из глубины души мольба: «Наш прежний армянский язык не забывайте». Это одна из редких статей, которая воспринимается с болью в сердце, и материал долго не выходит из головы.

ГОРОД МОСКВА, РЕДАКТОР ГАЗЕТЫ «ШКОЛА ДИАСПОРЫ» — ЛАЛА СОГОМОНЯН. «С большим удовольствием прочитала рассказ „Вацюх“. Сказать, что это прекрасное произведение, будет мало. Это мощная идея и большой шедевр — и в воспитательном, и в философском направлении. Здесь автор передаёт важную мысль: родной язык — душа народа, а грамотность — биение этой души. Когда мы пишем и читаем по-армянски, мы продолжаем тот путь, который начали наши предки много веков назад. А. Поповян считает знание армянских букв сохранением идентичности. Поэтому давайте любить наш язык и с гордостью нести честь говорить и писать по-армянски. Потому что язык живёт столько, сколько мы живём им. Я восхищена…»

АРМЕНИЯ, ЕРЕВАН, УЧИТЕЛЬНИЦА АРМЯНСКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ, ДИАСПОРОЛОГ — АРМИНЕ КАРАПЕТЯН. «Боль обучения — сквозь смех». Казалось бы, я должна смеяться от души, но нет… При чтении моя горько-печальная мысль, словно чёрная туча, тяжелеет в моём сознании, и я становлюсь серьёзной… Неужели армянские бабушка и дедушка — столпы семьи — настолько обветшали, что даже «пылесосом» пытаются очистить идентичность… Эта пьеса — крик о том, чтобы остаться армянином в армянской семье. Многие семьи армянской диаспоры, питающиеся технологическим прогрессом XXI века, давно износили на поворотах чужбины доспехи того, чтобы оставаться армянами, — язык и веру («не хотим оставаться старомодными»). Здесь бабушка и дедушка ради завтрашнего успеха при галстуке сжигают мосты идентичности… Помилуй, помилуй, Арарат…

ГРУЗИЯ, ГОРОД АХАЛКАЛАКИ, УЧИТЕЛЬНИЦА АРМЯНСКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ — ГОАР ЗОГРАБЯН. «Мне очень нравится нор-нахичеванский диалект, потому что мои предки тоже из Эрзурума, и диалекты близки и понятны. Обязательно на „Празднике родного языка“ поставлю инсценировку на джавахкском диалекте. Такие материалы ведут нас к нашим истокам. А послание такое: где бы ты ни был, храни свой диалект как святыню».

СТАВРОПОЛЬСКИЙ КРАЙ, ГОРОД МИХАЙЛОВСК, ЖУРНАЛИСТ, УЧИТЕЛЬ — БЕЛА СААКЯН. Рубрика «Бар у бан» газеты «Школа Диаспоры» — одна из моих любимы. Здесь публикуются очень интересные произведения на разных диалектах. Рипсиме Вартеванян разместила пьесу «Вацюх». Уже название заинтересовало: что это за слово, каково его происхождение… Я два-три раза прочитала на одном дыхании, мне очень понравилось, я восхитилась. Автор нашёл интересное и воспитательное решение, и в конце глубокомысленным призывом бабушка Цупу утверждает нашу общую обеспокоенность и опасность утраты армянского языка. С нетерпением жду публикации новых произведений на нор-нахичеванском диалекте.

АЛТАЙСКИЙ КРАЙ, ГОРОД БАРНАУЛ, ГЛАВНЫЙ РЕДАКТОР — МЕРИ АЙРАПЕТЯН. «Вацюх» — глубоко идейная пьеса для армянина диаспоры. Нор-нахичеванский диалект создаёт колоритную среду, где сохранение языка является необходимостью. Воспитанный в духе чужеземного пристрастия Вацюх мог спастись только знанием родного языка. А. Поповян поднял великую идею: человек, знающий свои корни, ценящий и сохраняющий родной язык, непобедим и силён своей идентичностью.

ГОРОД КРАСНОДАР, КАНДИДАТ НАУК, АВТОР ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО ПРОЕКТА «САСНА ТУН» — ЭРАЗИК АРУТЮНЯН. «Вацюх» А. Поповяна в традиционном стиле армянской народной сказки не только критикует неправильное, иногда очень достойное порицания отношение бабушек и дедушек к своим внукам, но и устами мудрого предсказателя передаёт важность родного языка — чтобы состояться в водовороте жизни и уверенно двигаться вперёд.

ПОБЕДА АРШАКА ПОПОВЯНА — НАША ОБЩАЯ РАДОСТЬ И ЧЕСТЬ АРМЯНСКОГО НАРОДА.

Учитель армянского языка и литературы

школы №1 с. Чалтырь — Рипсиме Вартеванян

Перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян