Հե՜յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք,
Թափառական աշուղին,
Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,
Լա՛վ ուշ դրեք իմ խաղին։
Մենք ամենքս հյուր ենք կյանքում
Մեր ծննդյան փուչ օրից,
Հերթով գալիս, անց ենք կենում
Էս անցավոր աշխարհից։
Անց ենք կենում սեր ու խնդում,
Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,
Մահը մերն է, մենք մահինը,
Մարդու գործն է միշտ անմահ։
Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
Երնե՛կ նրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար:
Սիրելի ընթերցող, այս համարում, հարգելի Էմմա Ղևոնդովնա Կածիյանի խնդրանքով, ուզում եմ ներկայացնել Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմը։ Ամենայն Հայոց Բանաստեղծն այն գրել է 1902 թ. իրական պատմական փաստերի հիման վրա։ Չնայած անցել է մեկ դարից ավելի, բայց չի կորցրել իր արդիականությունը, դեռևս կարևոր է, ուժի մեջ է և հետաքրքրում է մարդկանց, այսինքն՝ չի հնացել։ Այն հնչում է մարդկանց շուրթերից, վերջինս լսեցի Չալթրի բնակիչ՝ հարգաժան Պետրոս Միխայլովիչ Չիպիչյանի արտասանությամբ։ Միջին և երիտասարդ սերունդն էլ, պիտի օրինակ վերցնի մեր մեծերից և իրենք էլ ասմունքեն, քանի որ մեծ խորհուրդ կա այս ստեղծագործության մեջ։
Թմկա բերդը միջնադարյան ամրոց է Ջավախքում, Քուռ գետի ձախ ափին, այն 12-13-րդ դարերում եղել է Զաքարյանների նստավայրը։ Պատմական նշանակություն ունեցող բերդը մինչև օրս պահպանվել է։ «Առումը» բացատրվում է որպես առնել, գրավել, զավթել։ Այսինքն՝ պոեմում գլխավոր գաղափարը Թմկա բերդի գրավումն է թշնամու կողմից։
Պոեմի նախերգանքում և վերջերգում կարևոր փիլիսոփայական իմաստ կա. մարդը մահկանացու է, բայց գործը նրա անմահ է՝ լինի այն լավը, թե վատը, միևնույն է՝ մնայուն է, իսկ կյանքն ու փառքն անցողիկ են։
18-րդ դարում Պարսկաստանի հզոր տիրակալ Նադիր շահն իր արշավանքներով ուզում է տիրանալ Կովկասին։ Այդ ճանապարհին կարևոր նշանակություն ունեցող, անառիկ ու ամուր բերդ էր Թմկաբերդը, որը դարձավ պայքարի շարժառիթ։ Բերդը պաշտպանում էր հայ իշխան Թաթուլն իր քաջերի հետ։ Թաթուլը հայրենասեր, ազնիվ, անվախ, անհաղթ տղամարդ էր։ Իշխանի կինը՝ Թմկա տիրուհին, պոեմում անուն չունի. Թումանյանը նախօրոք մտածել է այդ մասին, փորձել է անանուն, դավաճան մարդկանց ջնջել մարդկային հիշողությունից։
Ծով են աչքերը Ջավախքի դստեր,
Ու կորչում է մարդ նրա հայացքում,
Ճակատը ճերմակ էն ձյունից էլ դեռ,
Որ բարձր Աբուլի գագաթն է ծածկում։
Նա է շունչ, հոգին իշխան Թաթուլի,
Նրա սիրով է հարբած էն հսկան,
Նրա ժպիտն է քաջին ուժ տալի,
Որ դաշտն է իջնում առյուծի նման:
Նադիր շահը չար ու նենգ էր, նա չէր կարողանում գրավել բերդը և դիմում է խաբեբայության։ Աշուղ է ուղարկում տիրուհու մոտ, որ նա պատմի, գովի շահին, ասելով, որ անսահման գանձերի տեր է, գերում է գեղեցկուհիներին, քո գլխին թագ է հարկավոր: Այդ խոսքերից հետո Թմկա տիրուհու հոգին տակնուվրա է լինում։ Դավաճանությունը հարազատ չէր նրա էությանը, ամոթն ու արքայական փառքը մեջը կռիվ են անում։ Փոթորկված հոգուն գերում է մեծությունն ու հարստությունը։ Նա մոռանում է հավատարիմ ամուսնուն, որն անսահման սիրում էր նրան։ Խնջույք է կազմակերպում, Ջավախքի գինին է սեղան գալիս, հաղթանակած ամուսնու կենացն է առաջարկում հոգնած զորքին խմել։ Հարբած ու հոգնած Թաթուլն իր զորքի հետ քնում է։ Իզուր չի ասել պարսիկ գրող Ֆիրդուսին.
Ի՞նչը կհաղթի կյանքում հերոսին,
Թե չլինի կինն ու գինին…
Թմկա տիրուհին դարպասի դռները բաց է անում թշնամու դեմ, որ տարիներ շարունակ պայքարելով չէին կարողացել հաղթել Թաթուլ իշխանին: Խորամանկությամբ մատնում է ամուսնուն և քաջերին, որոնք էլ չարթնացան հավերժ քնից։ Երազում Թաթուլն իր կրծքին օձ է տեսնում փաթաթված, որը նենգություն ու չարություն է խորհրդանշում: Չէ՞ որ օձն է խայթում իրեն տաքացնողին:
Հովհաննես Թումանյանը պոեմում բնութագրում է մարդկային դավաճանությունը, կարող էր այսքանով ավարտել, բայց նա մինչև վերջ ցույց տվեց, որ դավաճանողն անպայման ունենալու է դաժան ավարտ: Նադիր շահը, սպանելով բոլորին, անարդար ճանապարհով տիրանալով Թմկա բերդին, հարց է տալիս տիրուհուն.
— Պատասխան տո՛ւր ինձ, մատնիչ սևաչյա,
Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն…
Նադիր շահը մտածում է, որ եթե տիրուհին դավաճանել է իր հավատարիմ ամուսնուն, ապա կարող է և հարկ եղած դեպքում իրեն էլ դավաճանի: Դավաճաններին չեն հարգում ո՛չ յուրայինները, ո՛չ էլ թշնամին: Տիրուհին զղջում է իր մեծ սխալ քայլի համար. սովորաբար մարդիկ կորցնելուց հետո են գնահատում: Նա այսպես է պատասխանում շահին.
— Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել,
Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա,
Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,
Չէր եղել կյանքում երբեք խաբեբա…
Նադիր շահը հրամայում է կանչել դահիճին, քաշելով տանել ժայռից դեպի ձորը գլորել: Գայլ ու աղվես գալիս են, տիրուհու ագահ սիրտն են լափում, ցին ու ագռավն էլ անկուշտ աչքերն են հանում: Ե՛վ սիրտը, և՛ աչքերը միշտ ուզում են անսահման գանձեր ու սեր, որոնք այս կյանքում ժամանակավոր են, մահվան հետ չքանում են: Թումանյանի ամենակարևոր դիտարկումն այն է, որ չմոռանանք «ՄԱՐԴ ԼԻՆԵԼՈՒ» մեծ գաղափարը:
Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,
Որ խոսվում է դարեդար,
Երնե՛կ նրան, որ իր գործով
Կապրի անվերջ, անդադար…
Չալթրի №1 դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության
ուսուցչուհի՝ Հռիփսիմե Անդրանիկի Վարդևանյան
ДЕЛО ЧЕЛОВЕКА ВСЕГДА БЕССМЕРТНО
Эй, молодежь, сбирайся в круг!
Красавицы, ко мне!
Расскажет странник вам, ашуг,
О давней старине.
Друзья! Мы в жизни гости все.
Со дня рожденья мы
Бредем по суетной стезе,
И жует нас царство тьмы.
Пройдет любовь, умрет краса.
Всему придет черед.
Для смерти смертный родился,
Деянье — не умрет!
Пойдет молва из века в век
Про добрые дела.
Бессмертен смелый человек,
Чьим подвигам хвала.
Уважаемый читатель, в этом номере, по просьбе уважаемой Эммы Хевондовны Гадзиян, я хочу представить поэму Ованеса Туманяна «Взятие Тмкаберда». «Поэт всех армян» написал её в 1902 году на основе реальных исторических фактов. Хотя прошло уже больше века, она не потеряла своей актуальности, по-прежнему важна, действенна и интересна людям — одним словом, не устарела. Она звучит из уст людей, последний раз я слышал её в исполнении уважаемого жителя Чалтыря Бедроса Михайловича Чибичяна. Среднему и молодому поколению следует брать пример с наших старших и тоже цитировали её, потому что в этом произведении заключён великий смысл.
Тмкаберд — средневековая крепость в Джавахке, на левом берегу реки Кура, в XII–XIII веках она была резиденцией Закарянов. Крепость, имеющая историческое значение, сохранилась до наших дней. «Взятие» объясняется как захват, овладение, завоевание. То есть главная идея поэмы — взятие Тмкаберда врагом.
В вступлении и эпилоге поэмы содержится важный философский смысл: человек смертен, но его дело бессмертно — будь оно хорошим или плохим, оно всё равно останется в веках, тогда как жизнь и слава невечны.
В XVIII веке могущественный правитель Персии Надир-шах своими походами стремится завоевать Кавказ. На этом пути ключевой, неприступной и мощной крепостью был Тмкаберд, который и стал причиной борьбы. Крепость защищал армянский князь Татул со своими храбрецами. Татул был патриотичным, благородным, бесстрашным, непобедимым мужчиной. Жена князя — госпожа Тмка в поэме не названа по имени. Туманян намеренно обдумал это, стремясь стереть безымянных предателей из человеческой памяти.
Дочерьми черноокими славен Джавахк,
В черном омуте глаз не один потонул:
Вот она, — словно кряж в снеговых кружевах,
У джавахских предгорий высокий Абул.
Это князя Татула и мощь и душа.
И, от знойных, от розовых губ охмелев
И пьянея любовью, встает он, круша,
В гущу брани бросается он, будто лев.
Надир-шах, злой и коварный, не мог взять крепость и прибегает к обману. Он посылает ашуга к госпоже крепости, чтобы тот рассказал и восхвалил шаха, говоря, что он владеет несметными сокровищами, пленяет красавиц, что ей нужна корона на голову. От этих слов душа госпожи Тмка переворачивается. Предательство не было свойственно её натуре, стыд и царская слава борются в ней. Взволнованную душу пленяют величие и богатство. Она забывает верного мужа, который безгранично любил её. Устраивает пир, на стол подаётся джавахкское вино, уставшему войску предлагается выпить за здоровье победоносного мужа. Пьяный и утомлённый Татул со своим войском засыпает. Не зря говорил персидский поэт Фирдоуси:
Что в жизни победит героя,
Если не женщина и вино…
Госпожа Тмка открывает ворота перед врагом, с которым годами сражаясь, не могли одолеть князя Татула. Хитростью она предаёт мужа и храбрецов, которые так и не проснулись от вечного сна. Во сне Татул видит змею, обвившуюся на его груди, что символизирует коварство и злобу. Ведь именно змея жалит того, кто её согревает.
Ованес Туманян в поэме изображает человеческое предательство. Он мог бы этим и закончить, но до конца показал, что предатель непременно получит жестокое наказание. Надир-шах, убив всех, несправедливым путём завладев Тмкабердом, спрашивает госпожу:
— Черноокая женщина, полная лжи!
Разве не был твой муж и прекрасен и смел?»
Надир-шах думает: если госпожа предала своего верного мужа, то при необходимости может предать и его самого. Предателей не уважают ни свои, ни враги. Госпожа раскаивается в своём великом ошибочном шаге — обычно люди начинают ценить лишь после потери. Она так отвечает шаху:
— «Он прекраснее был, и смелей, и честней
Всех на свете, мой мертвый владыка и муж!
Он предательством женским не брал крепостей!
Никогда он обманщиком не был к тому ж!»
Надир-шах приказывает позвать палача, волоком утащить её со скалы и сбросить в ущелье. Приходят волк и лисица, пожирают жадное сердце госпожи, а коршун и ворона выклёвывают её ненасытные глаза. И сердце, и глаза вечно хотят безграничных сокровищ и любви, которые в этой жизни временны и исчезают вместе со смертью. Самое главное наблюдение Туманяна заключается в том, чтобы мы не забывали великую идею «БЫТЬ ЧЕЛОВЕКОМ».
Но нас дела переживут, —
Злой, доброй ли молвой,
Блажен, кто безупречно тут
Весь путь проходит свой!
Учитель армянского языка и литературы
школы №1 с. Чалтырь — Рипсиме Вартеванян
Перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян
