Այս տարի լրացավ արևմտահայ գրող, հրապարակախոս, քաղաքական գործիչ, բարեգործ, փաստաբան Գրիգոր Զոհրապի 165-ամյակը։ Ինչպես միլիոնավոր տարաբախտ հայրենակիցները, այդպես էլ նա 54 տարեկան հասակում դաժանաբար սպանվեց Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Զոհրապը շատ լավ հարաբերություններ ուներ օսմանյան կառավարության բարձրաստիճան և ծանրակշիռ պաշտոնյաների հետ։ 1909թ., լսելով Կիլիկիայում Ադանայի ջարդերի մասին, սեփական ազգի դրոշը ձեռքին մարտնչում էր գայլերի ոհմակի դեմ։ Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշան և խորհրդարանի նախագահ Սայիդ Հալիլ բեյը նրա մտերիմ ընկերներն էին, նրանց հետ հաճախ թուղթ էր խաղում։ Խորագետ մտավորականն իր զայրույթն ու մտահոգությունը հայտնում է իր ընկերոջը՝ Երիտթուրքերի պարագլուխ Թալեաթ փաշային՝ ասելով.
— Կգա մի օր, որ Ձեզանից հաշիվ կպահանջվի, իսկ Դուք չպիտի կարողանաք արդարացնել Ձեր արածները։
— Ո՞վ պիտի հաշիվ պահանջի,— հարցրել է Թալեաթ փաշան։
— Ես,— հաստատակամ պատասխանել է Զոհրապը։
Մեծ դիվանագետ Զոհրապը կանխազգում էր նոր ջարդերի և կոտորածի հոտը։ Նա բացահայտ խոսում էր այդ մասին ամբիոնից, գրում ու հրապարակում մամուլում։ 1915թ. ապրիլի 24-ից առաջ նա կառավարության անդամներից պահանջում էր երաշխիքներ հայ ժողովրդի ապահովության համար։ Ժամեր անց Կոստանդնուպոլսում ձերբակալությունների հոսք է սկսվում։ Լսելով հարյուրավոր հայ մտավորականների ձերբակալության մասին՝ Զոհրապն անմիջապես դիմում է Թալեաթին և Հալիլ բեյին, հորդորում կանգնեցնել հայկական ջարդերը։ Ամեն անգամ նա թուրքերից ստանում էր հուսադրող պատասխաններ։ Հետաքրքիր է, որ մտավորականների նախնական ցանկի մեջ չկար Գրիգոր Զոհրապի անունը, քանի որ նա միջազգային ճանաչում ունեցող հեղինակություն էր։ Թուրքերն ամեն ինչ նախօրոք մտածում էին, որ հանկարծ մեծ աղմուկ չբարձրանա միջազգային հանրության շրջանում։
Գրիգոր Զոհրապը պատկառելի գրական ժառանգություն է թողել։ Նրա գրական վաստակի պսակը նովելներն են։ Նրա երեք ժողովածուներն են՝ «Կյանքն ինչպես որ է», «Խճմտանքի ձայներ», «Լուռ ցավեր»։ Ընթերցողը միանգամից մտնում է այն աշխարհը, որ գրողի գեղագիտությանն է երևում՝ կողք կողքի դնելով սովորականն ու անսովորը, արդարն ու անարդարը։
Թուրքիայում Զոհրապը հայտնի, հմուտ, հարգված փաստաբան էր։ Նա ոչ միայն հայերի ու թուրքերի դատերն էր վարում, այլև օսմանյան կայսրության տարածքում ապրող հույների, բուլղարների, հրեաների և այլ փոքրամասնությունների գործերը, միշտ պայքարում էր համակարգային անարդարության դեմ սուլթանական դատարանում։ Օրենքների կատարյալ իմացությամբ, հռետորական տաղանդով օժտված, կրակոտ ճառերով նա միշտ պաշտպանում էր արդարությունը և բազմամյա պրակտիկայի ընթացքում ոչ մի դատական գործ չի պարտվել։ Վաստակել է «Բոլոր ազգերի պաշտպան» և «Չպարտվող» փաստաբան մականունները։
Մարդու իրավունքների պաշտպանն ու ջատագովը Թուրքիայում քարոզում էր ուժեղացնել հայությունը ներքնապես, զորացնել հայ ազգը, հույսը դնել սեփական ուժերի վրա, միջազգային չափանիշներով բարձրագույն կրթություն ստանալ։ Զոհրապի չորս զավակները՝ Վահան-Լևոնը, Դոլորես-Նվարդը, Արամ-Հակոբը և Հերմինե-Աննիկը, եվրոպական բարձրագույն կրթություն են ստացել։
1915թ. հուլիսի 2-ին Գրիգոր Զոհրապը «Cercle d’Orient» ակումբում Թալեաթ փաշայի և Հալիլ բեյի հետ հերթական անգամ թղթախաղով էր զբաղված։ Կեսգիշերին, երբ նա ոտքի է կանգնում, որ տուն գնա, մոտենում է Թալեաթն ու համբուրում նրա այտը։ Զոհրապը հարցնում է հավատարիմ ընկերոջը, թե դա ինչի՞ համար է։ Դավաճան ընկեր Թալեաթ փաշան պատասխանում է. «Սրտես բխեցավ»։ Հետո պիտի պարզ դառնար, որ դա մահվան համբույր էր, քանի որ նա երկու օր առաջ ստորագրել էր Զոհրապին ձերբակալելու հրամանը։ Մի քանի ժամ անց ձերբակալում են նրան, բռնի տանում Գոնյա, հետո՝ Հալեպ, ապա Սատանի ձորում վայրագաբար սպանում օգոստոսի 2-ին… Թալանում են սպանվածի ոսկյա մատանին, ժամացույցը, պայուսակը և վաճառում Ուրֆայի շուկայում։ Սա է թուրքերի «հավատարիմ ընկեր» կոչված հասկացությունը…
Հայ մեծ գրողն աքսորի ճանապարհին կնոջը՝ Կլարային, ուղղված վերջին նամակում գրում է. «Սիրելի՛ս, հոգի՛ս, միա՛կս, կյա՛նքս… Կողակիցս, չեմ հավատում, որ Հալիլ բեյը մոռանալու է իր հավատարմության զգացումը և չի օգնելու։ Հույսս նրա վրա է, մեկ էլ՝ իմ անմեղության, սակայն այս ժամանակաշրջանում անմեղությունը հինգ կոպեկի արժեք անգամ չունի։ Դիարբեքիրից և այլ վայրերից լավ լուրեր չեն գալիս։
Եթե ողջ չմնամ, երեխաներիս իմ վերջին պատգամն ու կտակն է. միշտ միմյանց սիրել, քեզ հարգել ու չնեղացնել… Նաև ինձ չմոռանան… Ունեցվածքս հավասար բաժանիր զավակներիս միջև և 2000 ոսկի բարեգործական նպատակների հատկացրու»։
Գրիգոր Զոհրապը մեր գրական պատմության մեջ մի լուսավոր էջ էր։ Ինչպես շատ հայ գրողներ, նա էլ չունեցավ գերեզման, բայց շիրմաթմբի փոխարեն թողեց հսկայական գրական ժառանգություն։ Ապրեց և նահատակվեց հանուն հայ ազգի բարօրության և ազատության։ Գնահատե՛նք ու պահպանե՛նք մեր ունեցվածքը…
Չալթրի №1 դպրոցի հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի՝ Հռիփսիմե Անդրանիկի Վարդևանյան
ЗАЩИТНИК ПРАВ ЧЕЛОВЕКА: ГРИГОР ЗОГРАБ
В этом году исполнилось 165 лет со дня рождения западноармянского писателя, публициста, политического деятеля, благотворителя и адвоката Григора Зограба. Как и миллионы его несчастных соотечественников, он был зверски убит в возрасте 54 лет во время Геноцида армян.
Зограб находился в очень хороших отношениях с высокопоставленными и влиятельными чиновниками османского правительства. В 1909 году, услышав об Аданской резне в Киликии, он с флагом своего народа в руках боролся против «стаи волков». Министр внутренних дел Турции Талеат-паша и председатель парламента Саид Халиль-бей были его близкими друзьями, с которыми он часто играл в карты. Проницательный интеллектуал выразил свой гнев и озабоченность своему другу, лидеру младотурок Талеату-паше, сказав:
— Придет день, когда с вас спросят отчет, и вы не сможете оправдать свои деяния.
— Кто же спросит отчет? — спросил Талеат-паша.
— Я, — твердо ответил Зограб.
Великий дипломат Зограб предчувствовал запах новых погромов и резни. Он открыто говорил об этом с трибуны, писал и публиковался в прессе. Незадолго до 24 апреля 1915 года он требовал от членов правительства гарантий безопасности для армянского народа. Спустя считанные часы в Константинополе начинается волна арестов. Услышав об аресте сотен армянских интеллектуалов, Зограб немедленно обращается к Талеату и Халиль-бею, призывая остановить армянскую резню. Каждый раз он получал от турок обнадеживающие ответы. Интересно, что в первоначальном списке интеллектуалов имени Григора Зограба не было, так как он был личностью с международным признанием. Турки всё продумали заранее, чтобы не поднимать большого шума в международном сообществе.
Григор Зограб оставил внушительное литературное наследие. Венцом его литературных заслуг являются новеллы. Три его сборника — «Жизнь, как она есть», «Голоса подавленности», «Тихие боли». Читатель сразу попадает в тот мир, который видится эстетике писателя, где бок о бок соседствуют обычное и необычное, справедливое и несправедливое.
В Турции Зограб был известным, искусным и уважаемым адвокатом. Он вел дела не только армян и турок, но и проживавших на территории Османской империи греков, болгар, евреев и представителей других меньшинств, всегда боролся с системной несправедливостью в султанском суде. Благодаря совершенному знанию законов, ораторскому таланту и пламенным речам, он всегда отстаивал справедливость и за многолетнюю практику не проиграл ни одного судебного дела. Он заслужил прозвища «Защитник всех наций» и «Непобедимый адвокат».
Защитник и поборник прав человека, он проповедовал в Турции: усиливать армянство изнутри, укреплять армянский народ, полагаться на собственные силы, получать высшее образование по международным стандартам. Четверо детей Зограба — Ваган-Левон, Долорес-Нвард, Арам-Акоп и Эрмине-Анник — получили европейское высшее образование.
2 июля 1915 года Григор Зограб в клубе «Cercle d’Orient» в очередной раз играл в карты с Талеатом-пашой и Халиль-беем. В полночь, когда он встал, чтобы пойти домой, к нему подошел Талеат и поцеловал его в щеку. Зограб спросил верного друга, зачем это. Предатель Талеат-паша ответил: «От сердца вырвалось». Позже должно было выясниться, что это был поцелуй смерти, потому что двумя днями ранее он подписал приказ об аресте Зограба. Через несколько часов его арестовывают, насильно везут в Конью, затем в Халеб, а потом в ущелье Сатана зверски убивают 2 августа… У убитого похищают золотое кольцо, часы, портмоне и продают на рынке Урфы. Вот оно, понятие «верный друг» по-турецки…
По пути в ссылку великий армянский писатель в последнем письме своей жене Кларе пишет: «Дорогая моя, душа моя, единственная моя, жизнь моя… Супруга моя, не верю, что Халиль-бей забудет о своей преданности и не поможет. Надеюсь на него, а еще на свою невиновность, однако в эти времена невиновность не стоит и пяти копеек. Из Диарбекира и других мест приходят плохие вести. Если я не выживу, вот мой последний завет и завещание детям: всегда любить друг друга, уважать тебя и не огорчать… Также пусть не забывают меня… Имущество мое раздели поровну между детьми и 2000 золотых выдели на благотворительные цели».
Григор Зограб был светлой страницей в нашей литературной истории. Как и многие армянские писатели, он не обрел могилы, но вместо могильного холма оставил огромное литературное наследие. Жил и принял мученическую смерть во имя благоденствия и свободы армянского народа. Будем же ценить и беречь наше достояние…
Учитель армянского языка и литературы
школы №1 с. Чалтырь — Рипсиме Вартеванян
Перевод на русский – диакон Мерон Гайбарян
Фото — https://www.shoghakat.am/sites/default/files/telecast-image/GRIGOR%20ZOHRAP%20HD.jpg
